**.

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/unbekanntekirche02scho

BIBLIOTHEK

DES

KGL. PREUSS. HISTORISCHEN INSTITUTS IN ROM.

BAND X.

ROM 1914.

ARMANI & STEIN

Stabilimento Cromo-Lito-Tipografico,

UNBEKANNTE

KIRCHENPOLITISCHE STREITSCHRIFTEN

AUS DER ZEIT LUDWIGS DES BAYERN (1327—1354).

ANALYSEN UND TEXTE

BEARBEITET VON

RICHARD SCHOLZ

Zweiter Teil : TEXTE.

ROM VERLAG VON LOESCHER

(W. REGENBERG) 1914

& C°

°CT 12 1933

G^oa

VORWORT.

Das Erscheinen des vorliegenden Textbandes, das ich mit gutem Grunde glaubte für den Anfang des vorigen Jahres in Aussicht stellen zu können, hat sich über alle Erwartungen ver- zögert. —

Die Texte beruhen zum großen Teil auf Abschriften aus dem Winter 1908/9. Das Ms. wurde bereits im April 1909 ab- geliefert. Nur die Pariser Hs. Megenbergs und die Hss. deut- scher und österreichischer Provenienz konnten später noch in Leipzig benutzt werden. Die Kürzungen, die aus innern und äußeren Gründen notwendig waren, betreffen vor allem die Zitate, die nur scholastisch -dialektisches Interesse bietenden Partien und die rein theologischen Ausführungen. Alles irgend- wie juristisch, rechtshistorisch und historisch Beachtenswerte ist aufgenommen und versucht worden, überall den Gedanken- zusammenhang zu erhalten. Vollständig abgedruckt sind die Traktate Peters von Kaiserslautern, das Compendium maius, die Schriften Konrads von Megenberg und die Stücke Occams nr. XII a und f.

Leipzig, September 1913.

Der Herausgeber.

INHALTSVERZEICHNIS.

Seite

Vorwort VII

Texte :

I. Sybert von Beek, Reprobatio sex errorum . . . 3—15 II. Guilelmus AmidanivonCremona, Reprobatio

errorum 16—28

III. Peter von Kaiserslautern (de Lutra):

a) Traktat gegen Marsilius von Padua und die Minoriten 29—42 — b) Liga fratrum 42—63

IV. Andreas de Perusio, Contra edictum Bayari . . 64—75

V. Franciscus Toti, Contra Bavarum 76—88

VI. Opicinus de Canistris,De preeminentia spiritualis

imperii 89—104

VII. Egidius Spiritalis de Perusio, Libellus contra

infideles et inobedientes et rebelles etc 105—129

VIII. Hermann von Schilditz, Contra hereticos negan-

tes emunitatem et iurisdictionem sancte ecclesie . . 130—153

IX. Lambertus Guerrici de Hoyo, Liber de com-

mendatione Iohannis XXII 154—168

X. Compendium maius octo processuum papalium auc-

tore anonymo 169—187

XI. Konrad von Megenberg:

— . a) Planctus ecclesiae in Germaniam 188—248

b) De translatione Romani imperii 249—345

c) Tractatus contra Wilhelmum Occam (De corona-

tione Caroli IV.) 346—391

XII. Occam:

a) Schlußteil des Dialogus 392—395

b) Tractatus contra Iohannem XXII 396—403

c) Tractatus contra Benedictum XII 403—417

d) Allegationes de potestate imperiali. 417—431

e) An rex Angliae pro succursu guerrae possit recipere

bona ecclesiarum 432 — 453

f) De imperatorum et pontificum potestate .... 453—480

v.

X

Seite

XIII. Augustinus Triumpjius, Tractatus contra divina-

tores et sompniatores 481—490

XIV. Alvarus Pelagius:

a) Collirium adversus hereses novas . . . . . . 491—514

b) Speculum regum 514 — 529

XV. Landulf us de Columna, De pontificali officio . . 530—539

Anhang:

1. Aus der Bearbeitung und Fortsetzung der Deter-

minatiocompendiosa 540—551

2. Anonymer Traktat gegen Benedikt XII. . 552-562 Beilagen :

1. Verzeichnis der benutzten Handschriften 565—575

2. Tabelle der Streitschriftenliteratur

in der Zeit Ludwigs des Bayern 576—585

Register zu Teil I, und II 586—608

Verbesserungen und Nachträge 609—611

Texte

I.

Sybepr von Beek, ReppobaHo sex epporum.

Aus: Vat. lat. 5709. fol. 109v-118.

(foL 109v). Errores quos asserunt quidam magistri sunt isti:

Primo dicunt, quod omnia temporalia ecclesie subsunt imperatori et potest ea accipere ut sua, quod est falsum et hereticum dicere. Et hec probant per blasphemiam in Christum dicentes, quod in evangelio Matthei1) continetur, quod Christus solvit tributum cesari, quam Petrus in ore piscis accepit staterem, et dedit illis, qui petebant didragma. Et asseritur, quod hoc fecit necessitate coactus, non condescensive et liberalitate sue pietatis.

Secundo dicunt, quod ad imperatorem spectat corrigere papam, punire, instituere et destituere. Quod probant per blasphemiam in Christum di- centes, quod Pylatus de divina vera auctoritate Christum tractaverit tan- quam suum et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis liber, quam Christus fuerit, nee attendunt, quod oblatus est, quia voluit, non quia Pylatus prevaluit.

Tertio dicunt, quod beatus Petrus apostolus non fuerit plus capud ecclesie, quam aliquis aliorum apostolorum, nee habuit plus auetoritatis, quam habuerunt alii; et quod Christus nullum capud dimisit ecclesie nee aliquem fecit vicarium.

Quarto dicunt, quod omnes sacerdotes sive sit papa sive archiepis- copus sive sacerdos simplex, quicumque sunt equalis auetoritatis et iuris- dictionis ex institutione Christi; sed quod unus plus habeat alio, hoc est seeundum quod imperator concessit plus vel minus, et sicut concessit, revocare potest. Ex quo sequitur seeundum blasphemiam istorum stultorum hereticorum, quod in trecentis annis, quibus ydolatre prefuerunt mundo, de illis sanetis papis, quos colit ecclesia sicut sanetos, nullus fuerit papa

1) Mt. 17, 27.

4 I. SYBERT VON BEEK.

vel pontifex, et quod ecclesia turpiter erraverit semper in suis officiis vocando Petrum principem apostolorum et dicendo eum esse legittimum vicarium Christi Jesu vel Romanam ecclesiam esse aliarum matrem; et tot absurda sequuntur, quod numerari non possunt in hoc scripto.

Quinto dicunt, quod papa et Romana ecclesia simul sumpta nulluni hominem, quantumcumque sceleratum, potest punire punitione coactiva. nee imperator dare eis auetoritatem.

Sexto dicunt et sequitur ex premissis suis erroribus, quod quilibet presbiter ita plene potest absolvere ab omni crimine, ab omni iniuria, a quocumque pericoloso statu quem homo ineurrat modo quocumque, sicut papa.

Responsio fratris Siberti, magistri de Carmelo.

Pater sanetissime, ad VI articulos mihi fratri Syberto, priori provin- ciali fratrum de Carmelo per provinciam Alemannie inferioris, ex parte vestre sanetitatis mihi a) destinatos, cum omni reverentia et absque as- sercione temeraria respondeo per ordinem, subiciens responsionem ipsam, siquid in ea minus verum dicitur, sedis b) apostolice correctioni prompta et humili voluntate.

Ad primum ergo articulum, dum a quibusdam dicitur, quod omnia temporalia ecclesie subsunt imperatori et potest ea aeeipere ut sua, pre- mitto duo. Quorum primum est, quod hunc articulum intelligo de tempo- ralibus ecclesie, postquam in ipsam ecclesiam legitime sunt translata: sie enim sunt et dieuntur esse bona ecclesie. Non autem dico de ternporalibus, antequam ad ecclesiam pervenissent, vel de eorum collatione, quia sie suberant in preterito imperatori vel alteri, qui ea tanquam sua ecclesie contulit et donavit. Aliud premitto, quod, si articulus poneret dieta tem- poralia ecclesie subesse imperatori seeundum quid, puta quoad tuicionem et defensionem, planum esset quod sie. Nam imperator et prineipes (fol. 110) tenentur ecclesiam et eius iura ac bona tueri et defendere. Unde Ysidorus et ponitur XXIII. q. V. prineipes l) etc

Sed articulus ponit plus, scilicet quod temporalia ecclesie subsunt imperatori iure dominii et vendicacionis, ex hoc quod additur: et potest ea aeeipere ut sua. Et sie iuxta duo premissa respondendo et aeeidendo articulum, respondeo et dico, quod temporalia ecclesie non sunt omnia eiusdem rationis nee per consequens eandem habitudinem habent ad im- peratorem. Unde possunt poni in eis quatuor gradus: primo quidem ec- clesie ipse sive basilice cum earum fundo et cymiteriis; que temporalia quidem sunt, licet quadam consecratione sunt divina, eultui deputata. 2° gradu possunt aeeipi deeime, primicie et oblationes, in quibus videtur

a) so ms.

bj im ms. undeutlich.

1) c. 20 C. 23. q. 5.

I. SYBERT VON BEEK. 5

consistere portio levitica; et licet ista quasi spirituali iure debeantur ec- clesie, res tarnen percepta temporale est. 3^ gradu possunt accipi bona temporalia legittime a) non libere, sed cum onere aut condicione ad ec- clesiam devoluta. § De temporalibus quantum ad primum gradum, sci- licet de ipsis basilicis, earum fundo, cymeteriis et huiusmodi, dico, quod non subsunt dominio seu vendicationi imperatorum, quamvis hec ab im- peratore venerint et ea tueri ac defendere teneatur, unde imperator nullum tale ius, dominii scilicet et vendicationis, in istis habet. Cuius precipua ratio videtur, quia per consecrationem et spiritualem deputationem quo- dammodo divina sunt effecta. In divinis autem imperator ius non habet. Unde Ambrosius loquens de basilicis et huiusmodi Deo consecratis, pre- missa allegatione, quod imperatori liceant omnia et ipsius sint universa, respondet: Noli gravare etc. bis non sacrorum. Et sequitur: Non . . . . nach XXIII di. q. VIII c. conveniorx) et extra, de reg. iuris li. VI: semel Deo dicatum est, non est ad usus humanos transferendum2); nee oportet hie plus miscere plures probationes adducendo, quia hoc membrum pla- num reputo. Imperator ergo presumens sibi predieta vendicare tanquam sua, plane sacrilegus esset. § De temporalibus ecclesie quantum ad 2m gradum, scilicet de deeimis, primieiis et oblationibus, que speetant ad portionem leviticam, dico quod non subsunt imperatori nee potest ea ut sua aeeipere, quia sunt pleno iure ministrorum ecclesie, quibus debentur ex hoc, quod divino eultui sunt specialiter ex suo statu deputati et ex hoc quod salutem totius populi habent procurare. Hec ergo temporalia non reeipiuntur quasi ex gratia et iure imperiali, sed iure magis spirituali et divino, sicut patet expresse per auetoritates sanetorum Jeronimi et Augustini et plurium Romanorum pontificum, tarn in decretis, quam in decretalibus, quas hie gratia brevitatis omitto. Imperator ergo sibi hec bona vendicans tanquam sua plane sacrilegus esset, pro quanto iure di- vino et sacro ministris sacris ecclesie et pro sacro eultu exstant deputata. Radicem igitur qualiter deeime et huiusmodi iure divino ecclesie ministris debeantur, difficile est videre; licet hoc canones ex dictis sanetorum et ex veteri testamento videantur aeeipere. Sed quia non credo supradictum primum articulum qui de temporalibus ecclesie loquitur, multum inniti decretis et huiusmodi, quia hoc esset ministros ecclesie facere mori fame (fol. 110v) et talium dominium, quantum ad clerum, totaliter auferre, ideo contra predietam radicem magis discutiendum non insisto, repu- tans sanetorum auetoritates et sacros canones sufficere pro testimonio, quod deeime iure divino debeantur. Deeime etiam, quamvis quo ad rem

a) Im Folgenden etwa zu ergänzen: et simpliciter sine onere ac condi- cione in ecclesiam translata, 4° gradu possunt accipi bona temporalia.

1) c. 21 C. 23 q. 8.

2) c. 51 de reg. iuris in VI to (V, 12).

6 I. SYBERT VON BEEK.

perceptam possint inter temporalia deputari, ut supra tangebam, tarnen in iure inter temporalia bona computari non videntur; unde XXIII q. VIII. Si in morte ... § Sed notandum *) dicitur : quosdam episcopos levitica portione esse contentos, dum de decimis et primiciis vivunt, hiis autem nil commune a) est cum principibus seculi, quia temporalia penitus abi- ciunt. ne eorum occasione legibus imperatorum obnoxii teneantur. § De temporalibus ecclesie quantum ad tertium gradum, que scilicet legittime b) et specialiter, absque quovis onere in ecclesiam sunt translata, sicut est Patrimonium sancti Petri quoad ecclesiam Romanam et dotes diversarum ecclesiarum per mundum et alia imperiali beneficio aut aliunde pro ani- marum remedio ecclesiis libere donata vel relicta, dico, quod cum ista specialiter et pleno iure sint donata et deputata ecclesie, imperator in eis ius dominii et vendicationis non habet, licet ab eo provenerint et sibi subsint quoad tuicionem, c) ut supra tangebatur. Et istud precipue patet de temporalibus pro dote ecclesie deputatis, trina enim ita in trinitate incorporantur ecclesie ex sua fundatione, quod ad ius seculare transire non possunt. Sunt enim dos ecclesie et Patrimonium crucifixi, que si quis aufert sacrileguset spoliator crucifixi censetur: X. q. I. c. noverint,ex concilio Toletano, dicitur,2) quod conditores basilicarum, sicut non habent potestatem ullam in ecclesiis ipsis, quas fundant, ita nee in rebus sive dote ecclesiarum, quas eisdem ecclesiis conferunt, ius aut potestatem habent, licet ante interdum fundatores huiusmodi ius patronatus habeant in talibus ecclesiis per eos fundatis et dotatis, hoc proeul dubio magis est ex gratia ecclesie, ut alii ex hoc ad similia provocentur, quam ex de- bito. Juris allegaciones ad hoc omitto, quia mihi planum videtur et om- nino consonum racioni. Racio vero predictorum est, quia sicut episcopus non potest ponere primum lapidem vel consecrare ecclesiam, nisi dote primum dotata et assignata, ita nee dotem debet reeipere, nisi libera sit, ut iura canunt ; inconsequens enim est illa que Deo, superiori domino, sunt specialiter deputata, inferiorum Servitute pregravari. Propter magni- tudinem vero eius qui preest ecclesie, non video, quod donatio huiusmodi dotis etiam a persona donatoris possit aliquo modo revocari propter hoc, quod ecclesia fundata est et consecrata pretextu talis dotis, ex quo sequitur seeundum racionabilem racionem, quod dos debet inseparabiliter ecclesie adherere, alias ecclesia frustratoria et inutilis redderetur et per consequens ruine et profanis usibus relinqui videretur. De aliis vero be- neficio imperatoris aut remedio animarum donatis vel relictis ecclesie, licet racionem dotis non habeant, quia tarnen ad eultum divinum legit-

a) verwischt im ms.

b) folgt ein unleserliches, wohl ausgestrichenes Wort. C ms. traditionem.

1) C. 20 C. 23 q. 8. Gratian.

2) c. 6 C. 10 q- 1.

I. SYBERT VON BEEK. 7

time deputantur et hoc libere et sine onere homagii aut census, videtur mihi, quod imperator in eis ius alicuius dominii non habet, quia illa quasi in aliam naturam transierunt, propterea iura sacrilegium reputant, si circa huiusmodi aliquid attemptetur. Unde XII. q. II c. prediax), dicitur: predia divinis usibus tradita quidam humanis applicant usibus et Deo nostro, cui tradita sunt, ea subtrahunt, ut sibi inserviant, et infra: qui hoc pre- sumpserit, ut sacrilegus iudicetur. Et XVI. q. 1. c. In canonibus dicitur2): valde iniquum et ingens sacrilegium est, quodcumque vel pro remedio peccatorum vel pro satute (fol. 111) aut requie animarum suarum unus- quisque venerabili ecclesie contulit aut certe reliquit, ab hiis a quibus maxime servari convenit, id est christianis et Deum timentibus hominibus, et super omnia a principibus et primis regionum, in aliud transferri vel converti. Ad hoc etiam sunt plura alia decreta que gratia brevitatis omitto. Sed numquam donatio huiusmodi bonorum a principe facta ecclesie propter ingratitudinem eius, qui preest ecclesie, potest revocari, dicitur iuxta decretalem extra de donat.c. ult.*), quod per heredem donatoris propter ingratitudinem donatio revocari non potest. De donatore vero modernis temporibus non multum oportet loqui, quia principes magis conantur ecclesias spoliare, quam ipsis huiusmodi bona donare, que postmodum ex ingratitudine possint ad se revocare. Si autem principi donatori in parte sua a prelato alicuius ecclesie, cui talia bona contulisset, ingrati- tudo monstraretur, mihi videtur, quod talis donatio absolute revocari non deberet, et hoc favore ecclesie, si solus prelatus tali principi ingratus foret. Sed forsan racionabiliter revocari posset pro tempore talis prelati. Si autem talis ingratitudo a prelato et capitulo processisset, non video, quin donatio huiusmodi per personam donatoris simpliciter revocari pos- set; consulerem tarnen tali principi, quod alteri ecclesie huiusmodi bona donaret, licet ad hoc, quantum estimo, de rigore iuris non esset obli- gatus. Sed hec materia ad iuristas magis spectat. § De temporalibus ec- clesie quantum ad quartum gradum, que non libere et simpliciter, sed cum onere et condicione ad ecclesiam sunt devoluta, dico, quod ista subit ecclesia cum suo onere vel condicione, ne alieno iuri per ecclesiam preiudicium fiat. Non enim decet ecclesiam locupletari cum alterius iac- tura vel iniuria, extra. Li. VI. de regul. iur. c. locupletari*) et X. q. II. c. precarie5), ubi dicitur: ratio et usus optinet neminem cum non vult cogi de proprio facere beneficium. Si vero ecclesia de huiusmodi bonis, prout decet, solvat tributum, impendat servitium seu condicionem eo

1) c. 5 C. 12 q. 2.

2) c. 57 C- 16 q. 1.

3) c. 10 X. de donationib. (III, 24).

4) c. 48 in Vl.to de reg. iur. (V, 12).

5) c. 4 C. 10 q. 2.

8 I. SYBERT VON BEEK.

modo, quo laycus ea occupans teneretur, non video, quod imperator huiusmodi bona ecclesie posset aufferre, quin quodammodo sacrilegus deberet reputari, licet non ita proprie, sicut in tribus gradibus tempo- ralium ecclesie supradictis, pro quanto hec bona non sunt adeo in trini- tate et plene incorporata ecclesie, sicut illa supradicta. § Utrum autem illa bona licite possint auferri ecclesie, si ipsa cuius debitum non curet exsolvere, ad hoc dico: quod licet quedam talium bonorum sint solum censualia censu simplici et quasi accrescente; quedam vero sint emphi- teotica, scilicet quasi, puta quo ad censum fundalem; onera quedam vero sint feudalia vel quasi, prout diffusius hoc ad iuristas spectat pertrac- tare, et etiam varie regionum consuetudines patiuntur; tarnen in generali, quantum ad theologum pertinet, potest dici, quod in omnibus huiusmodi bonis que ad ecclesiam transeunt cum onere, si certa condicio expressa fuerat circa huiusmodi bona onerata, puta quod perdantur, nisi condicio posita in onere observetur, et circa onus cum tali condicione suscepit ipsa ecclesia, huiusmodi bona perdet, si condicionem servare neglexerit ; et hoc planum reputo. Si vero huiusmodi condicio circa onus expressa non fuerat, licet bona absolute cum onere consueto ad ecclesiam pervenerint, ad hoc videtur racionabile et iustum, quod in eo casu, in quo laycus talia bona de iure vel consuetudine perderet, puta non faciendo debita talis oneris, et ecclesia ex eadem causa ea perdat. Ex quo enim res talis ad ecclesiam transit cum onere, etiam (fol. lllv) transibit cum modo one- ris, ymo hie modus, scilicet quod in casu iuris talis res deperdatur, vi- detur esse pars et^ quasi de substancia oneris totalis, alias preiudicium fieret illi, qui ius talis oneris in re habuit, nisi forte constaret aperte, quod ecclesia sibi talem libertatem de iure vel consuetudine vendicaret, et hoc non obstante ille cui talia bona extant onerata ea in ecclesiam transferri consensisset,a) quia sie videretur facile suo iuri resignasse.

Concludo ergo breviter quantum ad predictos quatuor gradus tem- poralium ecclesie, quod imperator sibi vendicans et aeeipiens temporalia ecclesie quoad primum et seeundum gradum supradictum plane sacri- legus esset, similiter et quoad tertium, ubi forsan in bonis ab eo collatis preter ecclesiarum dotes propter ingratitudinem in eum commissam a sacrilegio posset excusari; in quarto similiter gradu temporalium eccle- sie, si extra casum iuris imperator ea aeeiperet, ut sacrilegus esset iudi- candus. § Similiter et aeeipiendo peeuniam ecclesie et vendicando sibi disposicionem b) seu dominacionem rerum ecclesiarum, ut patetXVI. q. ult. c. si quis, ubi dicitur1): Si quis prineipum vel aliorum laycorum disposi- cionem seu dominacionem rerum ecclesiarum sibi vendieaverit, ut sacri-

a) ms. consensissent.

b) ms. disponere. b c. 25 C. 16 q. 7.

I. SYBERT VON BEEK. 9

legus iudicetur. De pecuniis vero ecclesie dicitur XII. q. II. c. Qui Christi l) et c. Qui abstulerit2). In casu tarnen iuris, si aliqua bona auferret ec- clesie iuxta illa que supra tangebantur, videretur forsan a sacrilegio excusari, quia in eo casu iam talia bona proprie non essent ecclesie.

Sed numquid tenens et dicens pertinaciter, quod huiusmodi que sunt vera sacrilegia, sint licita imperatori et non peccata, hereticus iudicandus? Dico, quod licet auferens rem ecclesie et dicensa) hoc peccatum non esse, homicidii particeps esse iudicetur secundum iura. Nam XII. q. II. c. Qui abstulerit3) dicitur: Qui abstulerit patri vel matri aliquid dicitque hoc pecca- tum non esse, homicidii particeps est. Pater noster sine dubio Deus est, qui nos creavit, mater vero nostra ecclesia est, que nos in baptismo rege- neravit, ergo qui Christi pecunias et ecclesie rapit, aufert et fraudat, ho- micida est. Tarnen mihi videtur, talem ut hereticum esse merito iudican- dum, tum quia sacri canones decernunt esse sacrilegium et peccatum et per consequens contrarium pertinaciter dicens et docens velud pre- varicator catholice fidei et hereticus est censendus, XXV. q. I. viola- tores3), et c. generali4), XIX. d. c. nullit); tum quia hoc est dogmatizare contra sacram scripturam, cui nostra fides innititur. Sacrilegium enim con- sistens in acceptione rerum divinarum furtum quoddafn est, si fiat in occulto, rapina vero, si fiat in aperto, et ultra furtum et rapinam addit. Certum est autem quod sacra scriptura furtum et rapinam tanquam pec- catum et illicitum et contra divinum preceptum in multis locis dampnat. Unde extra de usuris c. ex gravi, in talem dicitur in fine6): Sane si quis in illum errorem inciderit, ut pertinaciter affirmare presumat, exercere usuras non esse peccatum, decernimus eum velud hereticum puniendum. Eadem autem racio dicitur esse in proposito casu. Propter quod reputo, quod ecclesia racionabiliter poterit decernere illum ut hereticum iudican- dum, qui tale sacrilegium pertinaciter tenuerit aut docuerit imperatori vel alteri fore licitum et non esse peccatum.

Ad probacionem sui erroris, que in primo articulo asseruntur, scllicet quod Christus solvit tributum cesari quod hoc fecit necessitate coactus, dico, quod in hoc blasphemant in Christum sue superiori excellencie de- rogando. Nam constat (fol. 112) ex serie textus Mt. XVII. quod non ex debito, sed ne petentes didragma scandalizarentur, iussit tributum solvi. . . . Ubi dicit Origenes7): ostendit se primum non esse obnoxium et tunc

a)	ms. d.
1)	c.	1 C.	12	q
2)	c.	6 ib.
3)	c.	5 C.	25	q
4)	c.	11 ib	i.

1.

5) c. 5 dist. 19.

6) c. un. in Clement, de usuris (V, 5) § 2.

7) Origenes Comment. in Matth. tom. XIII, Migne, Patrol. Graeca XIII

10 I. SYBERT VON BEEK.

dat tributum, ut non scandalizentur exactores. Idem quoque Origenes super epistolam ad Rom. li. IX. exponens illud XIII. c: omnis anima etc. dicit1): exactus est tributum etiam dominus noster Jesus Christus in carne positus, quod idcirco se dicit exsolvere, non quod debitor sit, sed ne scan- dalizet eos. Ipse enim qui nil habebat in se cesaris et in quo princeps huius mundi veniens non invenit quidquid, cum über esset, solvit tribu- tum, venit enim mortem, ut esset etiam inter mortuos über. Hec Origines ex quo accipio, quod Christus ita parum fuit debitor tributi, sicut fuit tributor mortis etc. ... et hanc racionem, scilicet quia Christus sine peccato fuit, assignat Hugo et archidiaconus, quare Christus non tene- batur ad tributum . . . Augustinus etiam ad Pollentium, et est c. iam pro- ximo allegatum XXVIII. q. 1, dicit2): multa sunt facienda, non iubente lege, sed libera voluntatis caritate etc. ... Et si dicatur, quidquid sit de Christo, saltem Petrus iuxta (col. 2) predicta tanquam debitor tributi, quia peccato obnoxius, tributum solvit, et per consequens eius successores ad similia obligantur, dico, quod Christus non fuit debitor tributi quasi ex triplici causa, scilicet quia Deus non sub regibus, sed super omnes reges existens, cui econtra omnis creatura tributaria est et serva; item quia (non)a) obnoxius peccato, ut iam supra tange- batur; iterum quia persona ecclesiastica verus sacerdos novi testa- menti. Et ex ista tertia causa beatus Petrus et alie persone ecclesiastice ad huiusmodi tributum non tenentur ; preter enim bona temporalia que cum onere tributali interdum ad ecclesias devolvuntur, ecclesia et per- sone ecclesiastice de se ipsis et de eorum bonis ecclesiasticis ad nova et superinducta tributa non tenentur. Deshalb befreiten Pharao und Artaxerxes die Leviten von Abgaben.

Ad 2m articulum cum dicitur, quod ad imperatorem spectat papam corrigere, punire et instituere et destituere, dico primo, quantum ad cor- rectionem et punicionem, quod imperator auctöritate imperiali non habet corrigere vel punire papam, quod ostendo. Certum est enim, quod impe- rator infidelium corrigere non habet papam, quia eum pocius ad infide- litatem traheret. Hoc de se patet . . . (fol. 112^). Si vero imperator fi- delis est et catholicus, filius est ecclesie et non presul, et quod ad reli- gionem fidei pertinet, discere ei convenit, non docere {nach XCVI. di. Si imperator)*) etc. Imperator laycus et temporalibus deditus, spiritua- lium et ea que Dei sunt et que pure ecclesiastice debent iudicari, non novit . . . Beispiele aus dem kanonischen Rechte (col. 2). . . . Et si forsan dicatur a cecis ducibus cecorum, quod hec sunt testimonia paparum, qui

a) fehlt im ms.

1) Super Rom. 9, c. 13. Migne, 1. c. XIV 657, 16.

2) c. 8 C. 28 q. 1.

3) c. 11 dist. 96.

I. SYBERT VON BEEK. 11

pro se favorabiliter locuntur, dico quod sunt testimonia talium, quorum sanctitate notoria tota decoratur a) ecclesia, nonsolum paparum, sed etiam aliorum sanctorum, puta Pauli, Ambrosii, Gregorii et talium sanctorum paparum. Et confirmo per dicta per concilium sive synodum et per recogni- cionem et sententiam philosophorum et maximorum imperatorum, wie Kon- stantin, der auf dem Nicaenischen Konzil das Urteil über Bischöfe ablehnte, Marcianus, Theodosius (fol. 113), Valentinianus, Theoderich . .

Dico ergo, quod luce clarius constat ex predictis et ex quam pluribus aliis que possent adduci, quod imperator sua auc.toritate regulariter non habet papam corrigere vel punire. In duplici tarnen casu iura innuunt imperatorem catholicum posse quodammodo de papa iudicare, primo quidem si papa imperatoris iudicio se submittat, II. q. VII. c. Nos si in- competenter; l) IL q. V. Mandästis,2) nam et ipsemet se deponit, d. XXI. nunc autenf) ; secundo vero si papa foret hereticus et a fide devius no- lens corrigi, XL. di. si papa*-), XCVI. di. sicut quamvis?) Et certe primus casus totus racionabilis videretur, quando aliter scandalum contra papam ortum sedari non posset et de bonitate ac fidelitate imperatoris constaret. In secundo vero casu reputo, quod imperator se intromittere non de- beret, nisi ab ecclesia seu a cetu cardinalium esset requisitus ; et haberet forte hoc non solum locum in heresi, sed etiam in omni notorio crimine, si inde scandalizetur ecclesia et papa incorrigibilis esset, prout notatur di. XL. Si papa4), et sie invenitur in cronicis aliquando fuisse factum. § De electione vero papae (2. col.) sive institutione dico simpliciter, quod ad imperatorem non spectat: weil es sich da um geistliche Dinge 4 handelt, die dem Kaiser fern liegen; nach c. Adrianus (63. dist.) . . .

(/. 1 13v). Et si dicatur quod Adrianus papa dedit Karolo imperatori ius in electione Romani pontificis, et sie Leo papa idem ius dedit Ottoni primo et suis successoribus, sicut legitur LXIII a). dist. c. Adrianus II.6) et c. in Synodo,7) respondeo primo, quod huic iuri postmodum impera- tores renunciaverunt, sicut patet eadem dist. c. ego Ludovicus 8) et c. constitutio 9) et c. tibi domino 10) . . . secundo dico, quod etiam si non renunciassent, adhuc tale ius eorum successores per abusum notorium

a) ins. decreatur.

b) ms. LXVI.

1) c. 41 C. 2 q. 7.

2) c. 10 C. 2 q. 5.

3) c. 6 dist. 21.

4) c. 6 dist. 40.

5) c. 15 dist. 96.

6) c. 22 dist. 63.

7) c. 23 ib.

8) c. 30 ib.

9) c. 32 ib. 10; c. 33 ib.

12 I. SYBERT VON BEEK.

perdiderunt. ... (fol. 1 13v col 2). De destitutione vero pape verweist er auf das schon Gesagte, bekämpft die probatio dieses Artikels d. h. die Be- hauptung : Pylatus auctoritate orcinaria Christum crucifixit tanquam suum et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis liber quam Christus fuerit. .. (fol. 114) ... Ad 3m articulum dum dicitur, quod beatus Petrus non fuerit plus capud ecclesie quam quislibet aliorum apostolorum nee ha- buit plus auetoritatis quam habuerunt alii, et quod Christus nullum capud dimissit ecclesie nee aliquem fecit vicarium suum, dico, quod hec omnino falsa sunt et fidei subversiva.

Auslegung der Stellen über die Einsetzung Petri zum Vikar Christi: Pasce oves meas; Symon Johanna diligis me {fol. 115). Einsetzung der kirchlichen Hierarchie durch Petrus nach Epist. beati Clementis. {Coli. Ps.-Isid. ed. P. Hinschius p. 31) Secundo confirmo questionem supra- dietam ex toto decursu ecclesie a tempore beati Petri usque nunc. Omnes enim Romani prineipes, successores Petri, se gerebant ut vicarios Christi super Romanam ecclesiam, quorum valde multi enumerati sunt in sanetorum cathalogo; mens ergo sana non capit, quod hü omnes errave- rint et totus decursus ecclesie usque nunc a Christo derelictus fuerit. . . .

(fol. 115'). Tertio confirmo eandem questionem non scriptura, sed contra stultos fictores huiusmodi articuli per dieta et recognicionem maximorum imperatorum, qui layei existentes, ab antiquo veritatem su- prapositam agnoverunt, wie Konstantin, Karl der Grosse, Ludwig. . . .

(fol. 116). Concludendo ergo finaliter quoad hunc tertium articulum dico, quod negantes Petrum et eius successores esse Christi vicarios et capud ecclesie post Christum et per consequens Romanam ecclesiam esse capud, matrem et magistram omnium Christi ecclesiarum per mundum, scismatici sunt censendi; citiert Thomas IUI. sentent. di. 24. q. penult.1) und beweist, dass diese Leugner auch heretici sind. . . .

Ad 4m articulum, dum dieunt, quod omnes sacerdotes, sive sit papa sive archiepiscopus sive sacerdos simplex, quicumque sunt equalis auetoritatis et iurisdictionis ex institutione Christi; sed quod unus habeat plus alio, hoc est, seeundum quod imperator concessit plus vel minus, et sicut con- cessit, revocare potest : dico quod totum istud est falsissimum.

Der erste Teil der Behauptung wird widerlegt aus der Beweis- führung für den vorhergehenden Artikel . . . Christus setzte sowohl (fol. U6V) die zwölf Apostel, als die 72 diseipuli selbst ein . . .2) Die episcopi sind ex institutione Christi maioris auetoritatis, quam simplices sacerdotes, quoad Jurisdictionen! et administrationem. . . . Quantum vero ad seeundam partem huius quarti articuli, scilicet quod imperator dederit auetoritatem et maiorem potestatem pape, quam episcopis, quod eam a

\) Thomas, In Sentent. 1. IV. dist. 24 q. III. art. II. quaestiuneula III. solutio III. ed. Parmae, tom. 7 p. 902.

I. SYBERT VON BEEK. 13

Deo ipse papa non habeat, et quod imperator possit eam revocare: dico quod hec est mirabilis vesania et res absurdissitna, scilicet quod impe- rator spiritualem potestatem super ecclesiam habeat et papa illa careat (fol. 117). Hoc igitur, tanquam abusum ulterius non prosequor, nisi quod addo, quod papa immediate a Christo, non ab apostolis suam habet potestatem (di. XXII.1) .... Concludo ergo quoad nunc 4ra articulum, quod ex institutione Christi papa habet maiorem potestatem, quam qui- cumque alius de ecclesia, et episcopi maiorem auctoritatem, quam curati sive simplices sacerdotes, et si non quoad potestatem ordinis, quantum ad corpus Christi verum conficiendi, tarnen quoad potestatem iuris- dictionis et administrationis, quantum ad corpus Christi misticum, quod sunt ipsi fideles ecclesie. Nee imperator eis hanc potestatem potest dare vel auferre. Oppositum vero pertinaciter asserere ad scisma pertinet et heresim. . . .

{fol. 117). Ad quintum articulum dicitur, quod papa vel Romana ec- clesia simul sumpta nullum hominem quantumeumque sceleratum po- test punire punicione coactiva, nisi imperator daret eis auctoritatem: dico distinguendo diversos modos punicionum. Est enim punicio coactiva quedam mere spiritualis per censuram ecclesiasticam, qualfter est preeipue exeommunicatio, que est mucro spiritualis ecclesie; et ista potest papa et ecclesia punire sceleratos tarn clericos, quam Iaycos, et imperatorem et reges, nee ad hoc auetoritas imperialis aliquid facit, cum hec punicio pertineat immediate ad clavem iurisdictionis ecclesiastice etc.

. . . Iuxta hanc vero punicionem mere spiritualem est alia punicio seu pena canonica magis tarnen corporalis, puta verberatio seu flagel- latio et incarceratio, et hac punicione punire potest sceleratos clericos seu personas ecclesiasticas ; et hoc verum reputo, etiam circumscripta omni concessione imperiali. Quia quidquid sit de agris, prediis et nego- ciacionibus ac huiusmodi exterioribus, persone ecclesiastice ita parum vel minus pertinent ad iurisdictionem imperialem, sicut vel quantum et basilice et ecclesie Deo consecrate

(fol. 1 17 v). Verum qüia ecclesia novi testamenti per se non exercet iudicium sanguinis, clericos sceleratos et incorrigibiles tradit vel pocius relinquit curie seculari. Laycos vero etiam absque auetoritate imperiali ecclesia punire potest et corrigere verberibus et flagellis pro variis de- lictis, citra tarnen mortem et mutilationem, ut premisi XXIII. q. V. circum- celliones"), ubi dicitur, quod iudex ecclesiasticus virgis et verberibus potest punire; qui modus coercicionis etiam a magistris artium liberalium et ab ipsis parentibus adhibetur, sepe etiam in iudieiis solet ab ipsis adhiberi layeis, etiam in causa heresis etc. . . .

1) c. 2 dist. 22.

2) c. 1 C. 23 q. 5.

14 I. SYBERT VON BEEK.

Alia est punicio iurisdictionis penitus.secularis, et istam exercet ec- clesia in terris, ubi temporalem iurisdictionem habet, sicut alii principes seculares, non tarnen per se, sed per suos balivos seculares, quibus auctoritatem dat actus iustitie et iudicii in secularibus causis exercendi...

Utrum autem ecclesia punire possit et specialiter iurisdictionem al- terius dominii exercere in temporalibus subiectis imperatori, regibus et aliis secularibus principibus preter casum, scilicet dum vacat imperium vel dum est patens defectus iusticie, michi videtur cum omni humilitate, quod ecclesia multum consulte hoc sub dissimulacione debet pertransire, sicut hactenus providentissimi apostolici, stantes infra limites iurisdictionis spiritualis et in casu solum, scilicet pro supplemento et obviando pec- catis, manum ad temporalem secularium principum iurisdictionem exten- dentes, sollerter hoc dissimulare curaverunt. Et ad hoc me precipue duo movent: primum est scandalum periculosum principum secularium, qui etiam sine hoc parum gratiosi sunt ecclesie. Die Art, wie Christus Tri- but zahlte, estimo quod hoc fit ad informationem ecclesie, quod saltem se non ingerat cum scandalo ad sibi vendicandum ius et altum do- minium in temporalibus principum secularium, ubi non sie darum est, sed forsan opinabile de se ecclesiam tale ius habere; et istud scanda- lum alias pro parte in effectu apparuit.

Secundum quod me movet est, quod ex modo vivendi salvatoris et conversandi, dum in terris fuit, et ex eius doctrina et ex fundatione ec- clesie mihi saltem prima facie non apparet, quin ecclesia de patrimonio crueifixi, quod ex largicione principum ac aliorum fidelium processit, cum portione levitica et aliis ad eam piano titulo devolutis, quamdiu hoc pro sustentacione et necessariis stipendiis ministrorum ecclesie suffi- ciunt, debeat contentari. Multum enim salvator ap-(/o/. //#)petitum do- minii et maioritatis apostolis refrenare curavit, nee se intromittere voluit de divisione hereditatis inter duos fratres, cum de hoc ab eorum altero fuerit requisitus, Luc. XII.1) Ponit ergo nunc ultimum modum punicionis in iurisdictione secularium principum, de quo nihil aliud diffinio, quam premisi.

Concludo quantum ad hunc articulum quintum, quod in aliis membris et modis punicionum quoad sceleratos papa et ecclesia non indigent auetoritate seu concessione imperiali, ut eis sint licite. Et huius oppositum pertinaciter dicere, presertim super hoc habita declaratione ecclesie, quia materia angulos habet et aliquali distinetione indiget, ut premisi, reputo falsum et periculosum quantum ad diseiplinam et correc- tionem morum et derogationem potestatis ecclesie, et cum hec talia as- serens et defendens iuxta modum determinationis ecclesie, que circa hoc racionabiliter fieri potuit, esset ulterius puniendus.

1) Lc. 12, 13—14.

1. SYBERT VON BEEK. 15

Ad VIm et ultimum articulum qui sequitur ex premissis et precipue ex tertio et 4° articulo, dum scilicet dicunt, quicunque presbyter ita plene potest absolvere ab omni crimine, ab omni sententia et a quocunque periculoso statu quem homo incurrat, modo quocumque, sicut papa: dico, quod istud est falsum et erroneum et subvertens ordinem et unitatem ecclesie et sicut ex premissis articulis, scilicet 3° et 4° sequitur, ita per istorum reprobationes suprapositas econtra potest improbari. Et pro con- clusione finali huius articuli dico, quod per reductionem quandam ad scisma sapiens heresim pertinere videtur, et pro tali potest merito meo iudicio condempnari, sicut supra de aliis articulis ex quibus sequitur, scilicet 3° et 4° et precipue in fine tertii articuli dicebatur1).

1) Darunter der Schreibervers : Explicit liber, scriptor sit crimine über. Omnibus est notum, quod multum di-(c. 2)ligo potum.

II.

Guilielmus Amidani de Cnemona, Reppobario eppopum. Aus: Angelica 1028, fol. l-29v.

{fol. 1). Reprobatio errorum sequentium ex precepto domini pape facta per fratrem üuillielmum de Cremona, sacre pagine professorem, fratrem heremitarum ordinis Sancti Augustini.

Errores quos dicunt et asserunt quidam magistri ex parte sanctissimi patris et domini nostri, domini Johannis XXII. mihi commissi, ut super eis scriberem quod mihi videretur, sunt isti a) infra scripti per hunc modum.

Primo dicunt, quod omnia temporalia ecclesie subsunt imperatori et quod potest ea accipere, ut sua, quod est falsum et hereticum dicere; et hoc probant per blasphemiam in Christum dicentes, quod in evangelio beati Matthei continetur, quod Christus solvit tributum cesari, quando Christus vel Petrus ad mandatum Christi accepit in ore piscis staterem et dedit Ulis, qui petebant didragma; et dicunt, quod hoc fecit necessitate coactus, non condescensiveb) et übertäte sue pietatis.

Secundo dicunt, quod ad imperatorem spectat papam corrigere et punire et instituere et destituere, quod probant per blasphemiam in Christum dicentes, quod Pilatus ordinaria auctoritate Christum crucifixit tanquam suum et ordinarie sibi subiectum, nee papa est magis über quam Christus fuerit. Nee attendunt, quod Christus oblatus est, quia voluit, non quia Pilatus prevaluit.

Tercio dicunt, quod beatus Petrus apostolus non fuit plus caput ecclesie, quam quilibet aliorum apostolorum nee habuit plus auetoritatis, quam habuerunt alii apostoli, et quod Christus nulluni caput dimisit ecclesie nee aliquem fecit suum vicarium.

Quarto dicunt, quod omnes sacerdotes, sive sit papa sive archiepis- copus sive sacerdos simplex, quieunque sunt equales in auctoritate et iurisdictione ex institutione Christi; sed quod unus habeat plus alio, hoc est, seeundum quod imperator plus concessit vel minus, et sicut concessit, revocare potest. Ex hoc sequitur seeundum blasphemiam istorum stul- torum hereticorum, quod in trecentis annis quibus ydolatre prefuerunt

a) Von anderer Hand nachgetragen, bj ms. condensive.

II. GUILIELMUS AM1DANI. 17

mundo, nullus de illis sanctis papis, quos colit ecclesia sicut sanctos, fuerit papa vel pontifex, et quod ecclesia turpiter erravit semper in suis officiis vocando Petrum principem apostolorum et dicendo eum legitimum vicarium Jesu Christi vel Romanam ecclesiam esse aliarum matrem et magistram, et tot absurda sequuntur, quod numerari non possunt in hoc scripto.

Quinto dicunt, quod papa vel ecclesia simul sumpta nulluni ho- minem quantumcunque sceleratum potest punire punicione coactiva, nisi imperator daret eis auctoritatem.

Sexto dicunt et sequitur ex premissis suis erroribus, quod quilibet presbiter ita plene potest absolvere ab omni crimine et omni sententia et a quocumque periculoso statu, modo quocumque, sicut potest papa.

Ut autem predicti errores per modum questionum terminentur, prima questio sit ista.

Utrum omnia temporalia ecclesiastica sint imperatori, et an ea possit accipere ut sua. Et antequam dicam ad istam questionem et sequentes, protestor, quod intendo aliquid dicere quod sit contra fidem nee contra bonos mores neenon contra aliqua determinata ab ecclesia saneta Dei. Si autem contingeret etc. widerruft er bereits im Voraus.

(foi. lv). Betreffs des I. Artikels: ista sunt per ordinem declaranda. Primo dandus est intellectus questionis, de qua scilicet ecclesia et de quibus bonis intelligatur seu quomodo ecclesia in proposito aeeipiatur. Secundo ostendam, quod seeundum datum intellectum omnia temporalia subsunt ec- clesie. Tertio declarabo, quod alia et alia temporalia aliter et aliter ecclesie sunt subieeta. Quarto ponuntur contra predieta quedam obiectiones, que postmodum in fine solventur cum illo dubio de tributo a Christo dato. Quinto manifestabo, quomodo omnia temporalia imperatori sunt subieeta et quomodo non. Sexto inquiram, quomodo imperator bona temporalia ecclesie potest ut sua accipere et quomodo non. Septimo ostendetur, quomodo dicere imperatorem posse accipere bona temporalia ecclesie ut sua, est falsum et hereticum, et quomodo non. Ultimo solventur obiec- tiones posite in quarto membro questionis. Quibus omnibus visis et bene declaratis satis habebitur veritas eius, quod intenditur.

Quantum ad primum, ecclesia nach Hugo von S. Victor (De sa- A cramentis lib. II. P.II.,c.2 u. 3, Migne 176, S. 416 f.) als communitas omnium fidelium, als corpus Christi mit den zwei Seiten : die linke die Laien, die rechte die Kleriker; doppelte Gewalt, zwei Schwerter (fol. 2). Alio modo aeeipitur ecclesia pro potiori parte ecclesie primo modo dicte, sci- licet pro clericis seu pro universitate clericorum, — non quin layei non sint ecclesiastici, immo sunt, sed quia non sunt ita nobiles in ecclesia, sicut clerici, nee ita abstracti ad divina Et isto modo in articulo pro- posito aeeipitur ecclesia.

2

18 II. GUILIELMUS AM1DANI.

Ad 2) quod omnia temporalia subsunt ecclesie, mit 9 Argumenten bewiesen: 1. Verhältnis zu Gott1), propter quod infideles et peccatores, qui se Dei dominio subtrahunt et ipsis temporalibus perverse utuntur, indigne et iniuste temporalia ipsa possident, secundum ius divinum, quicquid sit de iure humano . . . quare nullus iuste et legitime possidet aliquid tempo- v rale, nisi in possessione illius spirituali potestati se subdat. — 2. Nullus possidet aliquid temporale cum iustitia, nisi sit regeneratus per eccle- siam, alles nach Augustins Begriffe der iusticia etc.*) (fol. 2^)\ Qui enim non vult esse sub Christi dominio, nullius rei cum iustitia potest habere dominium. Nam si miles nollet esse sub rege etc.3) . . . igitur iuste pri- vatur omni dominio suo, ut nullius rei dominus esse possit iuste... quia ad iuste et legitime possidendi res temporales plus facit regeneratio per ecclesiam, que est spiritualis, quam generatio paterna, que fuit carnalis. Ex hoc consequens est,4) quod rem communem temporalem, quam habes in eo quod iuste possides, magis debes recognoscere ab ecclesia et per ecclesiam, quia es filius ecclesie, quam a patre tuo carnali et per ipsum, quia tu es filius eius.

Consequens etiam ulterius est, quod si pater eo vivente est magis dominus hereditarius, quam tu, ecclesia, que semper vivit, est magis do- mina rerum tuarum, quam tu. De modo autem istius maioris dominii in- ferius satis dicetur. {fol. 3). ... 3. Omnis res, que reddit censum alicui, est sub dominio illius, hoc est notum et certum. . . 4. Quicunque est sub potestate minore, est sub maiore, et maxime quando potestas minor habet regulari per maiorem ... 5. Omnis res i 11 i est subiecta, qui potest auf-

ferreeam a possidente et alteri dare et hoc de iure 6. Quidquid

subest anime, subest ecclesie et potestati ecclesiastice . ... 7. Quidquid ordinatur ad finem potestatis ecclesie, subest ipsi ecclesie et potestati eius. . . 8. Illius sunt te nporalia, qui dat potestatem alteri regendi tem- poralia ... 9. Uli, qui habet potestatem regendi temporalia, subsunt ipsa temporalia; sed ecclesia seu princeps ecclesie, ipse summus pontifex, habet potestatem ordinariam ad regendum ipsa temporalia. . . .

Ad 3) inwiefern einmal die Temporalien der Kirche unterworfen sind, ein anderes mal nicht: ad cuius declarationem considerandum est, quod aliqua temporalia sunt in manu secularium et in potestate et in cura ipsorum, sicut eorum bona, et tarnen cum hoc talia bona subsunt ecclesie.

1 l>as Folgende bis se subdat aus Jacob von Viterbo, De regimine Christ, II c. 7. Paris ms. lat. 4229, fol. 90 v.

2) cf. Augustin, De civitate Dei II, c. 22 und Aegidius Romanus, De eccl, pot. II, c. 7, Paris lat. 4229, fol. 20—20v.

3) Aus Aegidius II, c. 7. : Nullus possit cum iustitia bis fuit carnalis wörtlich entlehnt, Paris 4229, fol. 20.

4) Consequens ergo est bis quam tu aus Aegid. ib. II, c, 7. Paris 4229, fol. 20 v.

II. GU1LIELMUS AMIDANI. 19

Aliqua vero temporalia veniunt et venerunt ad manus ecclesie et hoc dupliciter: uno modo ex debito et de iure divino, ut decime et oblationes cottidiane etc., alio modo liberea) vel commutative, sicut illa que emuntur vel libere donantur, ut domus aliqua vel possessio aliqua, in quibus si est differentia in modo acquirendi, non est tarnen differentia in modo possidendi, quantum ad presens spectat.

Er zeigt, dass die Tempora/ien, die in der Hand der Laien sind, zugleich der Kirche unterworfen sind (fol. 3^), was minus bene conside- rantibus, valde mirabile videtur: /. durch Gott sind die Güter im unver- äusserlichen Besitz der Kirche; 2. die Kirche besitzt sie als res Chri- stianorum ; die vom Glauben Abgefallenen verlieren sogleich ihr Eigen- tumsrecht; 3. die Güter sind der Kirche unterworfen, quantum ad forum privatum ; der Priester kann in der Beichte einen Teil der Güter ver- langen, wie Speise, Kleider etc. für die Armen, für die Kirche, für Kirchenbau, für das Heilige Land etc. (fol. 4). Auch auf die Personen der Laien erstreckt sich dieses dominium immediatum der Kirche: habet immediatum dominium in ipsis et super ipsis personis et rebus... 4. die Kirche hat dieses dominium in foro publico et contentioso: kann Laien punire, incarcerare, affligere et disciplinare, auch Todesstrafe verhängen bei Häresie oder Verbrechen contra honestatem morum, ut lesio clerici etc., kann die Güter der Laien konfiszieren etc.. Dicunt doctores1) et de- terminant, quod de omnibus temporalibus, ut sunt spiritualibus aliquo modo annexa, immediate se intromittere potest..., so bei Zehnten, de do- tibus, de hereditatibus, desgleichen in criminibus, que (col. 2) sunt spi- ritualia mala. Ideo de questionibus temporalium que deferuntur cum de- nunciatione criminis, so2) de temporalibus cum litigium temporalium con- trariatur paci, ferner3) propter defectum domini temporalis, ut cum vacat imperium aut propter negligentiam seu malitiam principis, et propter bonum comune .... desgleichen cum appellatur ad ipsam et precipue de Ulis, in quibus consuetudo habet, ut appelletur ad eam, et consuetudo talis approbatur a principe seculari; ferner*): cum aliquid est difficile vel ambiguum. Et forte multi alii casus sunt... Inter quos credo esse: pro defensione fidei. Credo enim firmiter, quod bellum posset congregare contra infideles et fidem impugnantes et contra rebelles ecclesie et contra infestantes fideles; et quia bellum non potest congregari sine magnis expensis, de iure posset imponere collectas non solum clericis, sed (fol. 4V) etiam laycis et omnes in talibus casibus tenerentur subvenire... Sic igitur

a.) im jus. ein Loch, das letzte e fehlt.

1) vgl. Aegidius 1. c. TU. c. 5, Paris 4229, fol. 4b v.

2) ib. III. c. 6.

3) ib. c. 7. I) ib. c. 8.

20 II. GU1LIELMUS AMIDAN1.

apparet quatuor modis, quod bona temporalia quantumcunque sint in manu et dominio secularium, sunt etiam immediate ecclesie Dei et po- testati eius spirituali subiecta.

Weiterer Beweis, quod ecclesia non solum habet dominium talium rerum immediatum predictis quatuor modis, sed etiam mediatum. Nam si rex vel imperator habet talium rerum dominium vel etiam particularis possessor, hoc est virtute potestatis ecclesiastice spiritualis.

Ueber die durch Kauf oder Schenkung erworbenen Güter der Kirche*): die Kirche erwirbt nur das dominium fructiferum, da sie das dominium naturale et divinum schon vorher hat, non autem potestatem, que per- trnet ad potestatem terrenam vel temporalem. So nach Hugo von S. Victor (De sacram. üb. IL P. IL c. 7, Migne l. c. 420) (fot. 5). Die Fürsten übertragen der Kirche bisweilen nur utilitatem bisweilen auch potestatem iurisdictionis. Die weltliche Jurisdiktion darf die Kirche auch dann nur durch layci ministri ausüben. Was endlich decime, primicie etc. betrifft, darüber hat die Kirche plenum et totale dominium.

Ad 4) 9 Einwürfe gegen die vorhergehende Beweisführung aus dem A. T, N. T., Bernhard von Clairvaux, De consideratione u. a., gegen den kirchlichen Besitz und die weltliche Macht der Kirche. Ihre Wider- legung am Schlüsse des Traktats.

Ad 5) Verhältnis des Kaisers zu den Temporalien: dreifacher intel- lectus der subiectio temporalium unter dem Kaiser: 1. quoad defen- sionem et tuitionem contra rapientes vel molestantes, 2. quoad Jurisdic- tionen^ quoad rixantes et questionantes, 3. quantum ad possessionem, quoad utilitatem et fructum sumentes...

Auf die erste Weise sind dem Kaiser alle Güter und Personen, Laien und Geistliche, Untertan; (fot. 6) in der zweiten Form sind die Tempo- ralien nur der Laien ihm Untertan; von den kirchlichen Gütern sind decime, oblationes etc. ganz ausgenommen, gehören nicht vor das forum imperatoris directe, indirecte nur, si talia bona occuparentur a layco et per sententiam ecclesie non posset ipsa ecclesia obtinere, posset imperator et deberet cogere occupantem ad restituendum... (fol. 6») dagegen ist die via questionis ausgeschlossen. Quid autem dicendum est de bonis ac- quisitis ipsi ecclesie per emptionem vel donationem, que primo erant laycorum? Certe prima facie videretur, quod si talia bona fuerint empta a persona privata layca, que solum habebat dominium utile et fructi- ferum, non potestativum et iurisdictionale, de iure stricto adhuc rema- nent talia bona imperatori subiecta. Hie dico duo, unum certum, aliud probabile, licet dubium. Quod est certum, est istud: quidquid enim sit de iure, tarnen videtur esse contra honestatem status, quod persona ec- clesiastica trahatur ad forum iustitie et potestatis secularis pro questione

1 ) vgl. ib. c. 11.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 21

cuiuscunque rei temporalis; honestius ergo esset, quod talis questio esse- coram iudice ecclesiastico... Secundum vero, quod est multum rationabilet licet aliquibus dubium ac falsum videatur, esset quod talia bona sie ec, clesie acquisita transeunt in dominium ecclesie non solum utile et fruc- tiferum, sed etiam iurisdictionale et potestativum....

{fol. 7) Beseitigung von Einwürfen (fol. 7V): Dicamus ergo, quod im- perator rei donate vel vendite ecclesie dominium amittit potestativum absque omni iniuria, sicut etiam dominium hominis mortui amittit absque omni iniuria. Denn die res, bezw. persone gelangen dann ad altiorem statum. Auch wenn die Güter vom Kaiser selbst stammen, macht das nichts. Aber er darf nicht das {fol. 8) bonum comune imperii destruere — quia nullum ius habet, ut talem rem ex toto ponat extra dominium im- peratoris... die Beziehungen zum Reiche bleiben bestehen. Set in tali casu ecclesia potest recognoscere rem temporalem ab imperio et sibi dare censum, ut servetur iusticia et concordia ex utraque parte. Sicut enim layeus teneturdare ecclesie deeimas, oblationes etc. propter dominium pri- marium ipsarum rerum, quod habet ecclesia in istis, alias esset iniustus: sie ecclesia in eo casu, in quo possidet rem aliquam, in qua alius habet dominium, debet aliquid sibi dare, si iustitia et pax servari debet... Et in hoc est differentia inter res que sunt unius persone et res imperii; quia res unius persone possunt totaliter transire in dominium ecclesie, non autem res imperii; et ille possunt mundo et imperio esse mortue, non autem iste.

3. . . . Nunc videndum est, quomodo bona subditorum laycorum sunt imperatori subieeta et quomodo non. Sind die Laien servi, so sind ihre Güter natürlich dem Kaiser unterworfen. Sind sie aber Freie mit pos- sessiones proprie, so ist die Sache zweifelhaft, et de hoc sunt opiniones. Dicunt enim quidam quod omnia sunt imperatoris, nach dist. VIII. c. quo iure .... quod ius humanum residet apud imperatorem. Aliud est opinio opposita huic, que dicit, quod bona subditorum liberorum sunt impera- toris dominio subieeta solum secundum (fol. 8V) potestatem et iuris- dictionem, in quantum potest ius condere et scribere et defendere et pacem servare communem ; et solum talium bonorum habet potestatem, in quantum ordinatur in bonum commune, non autem quantum ad ali- quam proprietatem et propriam utilitatem. Et ista opinio videtur mihi rationabilior et probo eam, ut ad presens oecurrunt, sex rationi- bus . . . u.a. aus dem Naturrecht, weil anfangs alles gemeinsam war- Der Kaiser aber hat alle Gewalt durch die Wahl des Volkes er- halten. Dann ist es indessen unwahrscheinlich, dass das Volk ihm all sein Privateigentum übergeben wollte et se suarum secum proprio do- minio spoliare et facere se servos. Et quia electio est voluntaria, prineeps non habet ius in rebus subditorum, ex natura dico veri et boni et iusti regi

22 II. GUILIELMUS AMIDANI.

minis, nisi in quantum accepit ex voluntate populi ipsum eligentis; nee est verus prineeps, nisi de eorum voluntate tacita vel expressa . . . . Si etiam esset electus a Deo idem sequitur.

Dasselbe folgt aus der Art der Regierang des Königs: ein Tyrann hätte sonst das Recht seine Untertanen willkürlich zu berauben; zwischen servi und liberi wäre fast kein Unterschied; endlich da die Güter, die im Naturzustand gemeinsam waren, kraft menschlichen Rechtes geteilt wurden et facta sunt propria ipsorum subditorum, quomodo ergo sunt amplius imperatoris, tanquam bona sua? certe (fol. 9) evidenter apparet quod non. Der Einwurf, der Kaiser müsse auch das dominium utile et fruetiferum haben, weil nemo militat stipendiis propriis und er nicht umsonst regieren kann, ist hinfällig. Denn der Kaiser erhält Entschä- digungen aus den Strafgeldern der Verbrecher et sie camere vel fisco regis aliquid acquiritur. Alio modo per se, entweder quia subditi ordinant aliquos certos redditus, extra tarnen suas possessiones et res, vel etiam de fructibus propriarum possessionum. Sed hie est notabiliter conside- randum, quod aliter habet fruetum et utilitatem persona privata, que habet agrum vel vineam, et aliter rex vel imperator. Persona enim pri- vata habet fruetum de agro suo, ratione qua est dominus agri; imperator vero solum, quia custodit agrum. Wie der Bauer, der den Acker seines Herrn bebaut, sie rex non habet dominium agri mei neque fruetus, qui oritur, neque persone mee, qui sum über, nee ius habet reeipiendi aliquid ex istis, quia sit dominus eorum, sed solum ratione laboris et regiminis; colit enim quodammodo homines et res ipsorum, in quantum eos regit et custodit et defendit in personis et in rebus . . .

Ad 6) quomodo imperator aliqua bona ecclesie potest aeeipere ut sua et quomodo non. Er soll und muss die Kirchengüter in seiner Schutz- herrschaft (ad custodiam) haben; nicht aber ad utilitatem et fruetum. (fol.9v) quoad dominium iurisdictionale multo minus potest ea aeeipere ut sua . . . Si autem bona ecclesie aeeipiantur non ut bona ecclesie, sed sub alia ratione, sie potest bona ecclesie aeeipere ut sua, d. h. nämlich die Laiengüter, deren primarium dominium die Kirche ja auch hat, sodass sie auch Kirchengüter genannt werden können. . .

Ad 7) Häretisch und falsch ist also der Satz, der Kaiser dürfe die Kirchengüter als seine eigenen betrachten, nur in dem Sinne ut bona ecclesie sunt bona ecclesie, nicht in den oben angegebenen zwei Bedeu- tungen (fol. 10). Et in hoc sensu aeeipiebant, ut probabiliter dicitur, illi qui dictum articulum composuerunt. (fol. 10v) . . . Nullo igitur modo dicendum est quod imperator talia bona aeeipere potest ut sua, nisi forte in casu ultime necessitatis.

Ad 8) . . (fol. 11). Widerlegung der Einwürfe ad 4: quod ecclesia non potest habere dominium rerum temporalium. Auslassung über das Armutsgebot und die Tributzahlung Christi.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 23

(fol. 12): Secunda questio est etc.

. . . Dictum illud non est dignum audicione, tum quia caret omni ratione, tum quia plenum inportabili errore hereticali. Et ad excludenda ista dicenda et premittenda essent multa de papali et imperiali potestate, et postea adducende essent rationes ostendentes tale dictum stare non posse. Quia tarnen in rationibus implicabo de tali duplici potestate quan- tum unaqueque ratio requiret, ideo specialem tractatum de tali potestate pretermitto. Primo igitur adducam rationes ostendentes, quod tale dictum non potest stare, 2° quomodo tale dictum est hereticum et contra quos articulos est. . .

Das Erstere ergibt sich 1) aus der Ueberordnung des Edleren, Wür- digeren, d. i. der geistlichen Gewalt wegen ihres höheren Zweckes (ex parte obiecti et parte finis) . . . (fol. 13) 2) Wer nicht zu richten hat über einen andern, hat diesen auch nicht zu strafen . . . 3) Wer nicht zu befehlen hat, hat nicht corrigere und punire. Kaiser und Papst sind beide gubernatores; aber das Ziel des Kaisers ist sub fine pape.

4) Der gubernator, qui respicit finem particularem, non debet punire, nee corrigere nee instituere illum gubernatorem et rectorem, qui respicit finem comunem et eo superiorem . . .

(fol. 13v) 5) Sicut se habet corpus ad animam, ita imperator ad pa- pam ... 6) rector, qui habet universalem virtutem non debet nee potest puniri ab eo, qui habet particularem ... 7) Ita debet esse in tota ecclesia, ut est congregatio omnium fidelium, sicut est in universo, ut est congregatio omnium creaturarum . . .

(fol. 14) 8) Sicut se habet status ad statum in valore et potentia, sie Optimum in uno statu ad Optimum in alio statu . . . danach ist das Ver- hältnis des status der Laien zu dem status der Kleriker zu beurteilen. 9) nach 1. Cor. 2: Spiritualis homo autem iudicat omnia . . . Zwei Arten von spiritualitas et perfectio: personalis und ex statu. . . etc. 10) ille rector, qui habet alium rectorem instituere et destituere non debet nee potest ab eodem puniri . . . nach Hugo de sacram. 12, parte 2.

Hierauf folgen 10 Gegenargumente (fol. 14v) 1) populus enim aliquis eligit et constituit sibi dominum, et tarnen puniri potest a domino electo; unde in multis civitatibus eliguntur potestates et postea deponuntur. 2) Item etiam ipse papa eligitur a cetu cardinalium, qui tarnen postea pot- est punire cardinales. Sic in proposito esse poterit: esto quod papa pos- set eligere, instituere et destituere imperatorem, adhuc intelligibile est, quod ab eo puniri potest. 3) Contra IUI multa respondentur. Non enim videtur verum, quod possit imperator eligi vel institui a papa; sed ipse et eius potestas est a Deo ... 4) Item non est potestas, nisi a Deo. . . 5) Item c. LXXXXVI di. Imperator x), ubi de imperatore loquens dicit sie:

1) c. 11 dist. 96.

24 II. GUIL1ELMTJS AMIDANI.

habet, inquit, privilegia potestatis sue, que administrandis legibus pu- blicis divinitus est consecutus ... 6) Et eadem d. c. duo sunt ') . . . 7) Item papa non eligit imperatorem, sed electores Alamanie ... 8) Item LXXXXIII d. c. legimus in Ysaia a) super illo verbo quomodo, si exercitus impe- ratorem faciat, dicit glosator: Ex sola electione principum dico eum verum imperatorem, antequam a papa confirmetur. Et multa talia inveniuntur, que sonare videntur, quod papa non habet imperatorem instituere nee destituere . . . 9) probatio Ugo. uti in oppositum; quia que sunt priora tempore, sunt posteriora perfectione et dignitate seeundum philosophum. 10) Nee sanetificatio videtur arguere superioritatem, nisi in spiritualibus: quod non est ad propositum.

Ad primum dicendum, quod quando aliquis a populo eligitur in do- minum et instituitur, non potest punire populum collective, sed aliquem vel aliquos de populo. Non enim est supra comunitatem collective, quod est super bonum (fol. 15) comune; sed magis est ordinatus ad bonum co- mune et comunitatis . . . Item etiam quia papa non est ab imperatore nee a tota universitate fidelium, sed a solo Deo, ideo nee ab imperatore nee a tota fidelium multitudine papa puniri potest . . .

2) Die Papstwahl ist nicht mit der Kaiserwahl zu vergleichen. Die Kardinäle haben nicht eigentlich instituere und confirmare, sondern nur Gottes Willen zu erklären und zu vollziehen ... 3) Alle potestas als ein bonum ist a Deo effective, aber nicht die potestas puniendi, die z. B. Pilatus über Christus hatte; sie ist nur permissive a Deo... 4) Ebenso das Wort: omnis potestas est a Deo, zu verstehen. Aber: omne, quod est a Deo, etiam esse (fol. 15v) potest a creatura. Esto igitur quod potestas terrena sit a Deo, adhuc cum hoc stat, quod potest esse a papa. 5) ebenso', nam que sunt a potestate spirituali et divina, que est in papa, possunt dici divinitus fuisse consecuta. Gegen die Glosse dieimus, quod papatus et imperium et illa que necessario conseeuntur ad ista, sunt immediate a Deo et non ab aliquo alio. Non enim papa instituit papatum nee im- perium, sed Deus. Nam sicut dietamen rationis est a Deo a), ita et impe- rium et dominium seculare in hominum multitudine . . . Sed licet Status imperii sit a Deo, tarnen quod iste vel ille sit imperator, potest esse a voluntate humana, habente auetoritatem, sicuti est voluntas supremi pon- tificis. Ipsa est enim potens eligere et instituere imperatorem, sicut expedire viderit bono communitatis et christianitatis. 6) Desgleichen. 7) Betreffs des Satzes: electores Alamanie eligunt imperatorem: dicendum quod hoc ipsum habent a papa, et in hoc papa assimilatur Deo, qui cum possit agere omnia per se ipsum, tarnen ut communicet bonitatem suam aliis creaturis, communicat potentiam agendi; sie et papa, qui cum possit eli-

a) est a Deo am Rande nachgetragen.

1) c. 10. dist. 96.

2) c. 24 di st 93.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 25

gere imperatorem per se ipsum, tarnen hoc communicat aliis, ut eligere possint (c. Venerabilem). 8) Gegen die Glosse: ignorat, quid dicat, quo- niam si est verus imperator antequam a papa confirmetur, ad quid igitur indiget confirmatione a papa ? Item etiam ipse supponit, sicut sup- ponendum est, quod a papa confirmatur iam electus. Sed constat, quod nullus officialis, antequam confirmetur, est vere talis. Et si exerceat actus tales, hoc erit pocius et magis ex indulgencia et concessione, quam ex debito et iuridictione . . . (fol. 16) . . .

...12) Zweischwerter lehre. Das Prinzip der Unterordnung des Kai- sers nicht nur im Geistlichen, sondern auch im Weltlichen, ist nötig, weil sonst nicht gladius sub gladio wäre ... 13) Subiectus non potest nee debet punire dominum ... 14) Ebenso wenig der Sohn den Vater... 15) Qui habet utrumque gladium, . . . non potest puniri ab eo, qui habet tantum unum et infimum ... 16) Aliquis dominus temporalis non potest nee debet punire illum ad quem fit appellatio . . . (fol. 17) ... 17) Non est magis exceptus imperator a supremo pontifice novi testamenti, quam rex a supremo pontifice veteris testamenti; dieser war an consilium et con- sensum pontificis gebunden ... 18) Qui habet potestatem auferendi ab aliquo domino omnem multitudinem sibi subieetam, non econtra, non debet nee potest rationabiliter puniri ab eodem ... 19) non sunt minus liberi clerici novi testamenti quam Levite veteris testamenti. . . (fol. 17 v) . . . 20) . . . Ex plenitudine perfectionispapalis: Zweilichlertheorie, (fol. 18).. . 21). . . A sanetis (dicitur) potestas papalis potestas celestis, potestas vero imperialis dicitur terrena . . . 22) . . . Sicut celum continet propter sui ma gnitudinem omnia hec inferiora, sie in potestate papali continetur omnis potestas sacerdotalis et regalis, celestis et terrena, ut possit ipse dicere :

Data est mihi omnis potestas etc 23) . . . Papa est universalis Christi

vicarius in ecclesia . . . (fol. 18v) 24) ... Sumitur ex eius confirmatione: der Papst wird von niemandem confirmiert ; wohl aber der Kaiser . . . Sed quid faciendum est, si esset ita malus, quod ipse per suam maliciam ecclesiam inficeret? dicendum, ut comuniter dicitur, quod omnibus viri- bus a) esset insistendum, ut ipsum Deus de medio tolleret ... Et item cum debita reverentia et sobrietate a cardinalibus sibi esset resistendum.

Der ketzerische Papst ist eo ipso abgesetzt.

(fol. 18v)... 25) Ille qui est velut Deus in terra, non debet iudicari nee per omnes puniri ab aliquo iudice terreno vel inperatore . . .

(fol. 19) . . . Tunc ostendendum est, quod tale dictum est hereticum assertive dictum. Denn es ist 1° contra bonos mores, etc... quia aperte contra multos articulos . . .

(fol. 19v) .. .Tertia questio est, utrum beatus Petrus fuerit plus caput ecclesie, quam quilibet aliorum etc. . . Ad veritatem habendam quatuor fa-

a) ms. rationibus (am Rande).

26 II. GUIL1ELMUS AMIDANI.

cienda sunt: lm est, quod ecclesia habere debet unum caput; 2ra quod in primitiva ecclesia b. Petrus fuerit tale caput etiam super omnes alios apostolos ... 3° quod Christus fecit et dimisit eum caput et suum vica- rium ... 4° quod dicere oppositum predictorum est insane et hereticum... (fol. 20) . . . Zehn Argumente für die Notwendigkeit der Einheit der

Kirche.

{fol. 21) . . . Secundum quoque über Petrus nachjoh. J,42.Mt. 16, 18. . . {fol. 21 v) ... Die Lösegewalt war zwar allen Aposteln gegeben worden, aber prius singulariter dictum est Petro . . . Petro igitur dictum est sine aliis, sed aliis non sine Petro . . . Dazu Mt. 17, 25 . . . Petrus zahlte den Tribut für die andern Apostel. . . Luc. 9, 20. . . Petrus sprach im Namen der andern Apostel zu Christus . . . {fol. 22) . . . Joh. 13, 6—10: über die Fuss- waschung; Luc. 22, 32: Ego pro te rogavi etc. . . Petrus allein zog das Schwert . . . Zitiert Bernhard, De consideratione l. IL

Ad. 3) {fol. 22 v) . . .Joh. 21, 15—17: Pasce agnosmeos . . . non autem: Pasce has oves meas aut illas etc. . . 13 rationes . . . {fol. 23—23v) . . . {fol 23 v) ad 4) . . . Declarandum facile est, weil alle jene Behauptungen Verstössen gegen die Glaubensartikel und gegen die libertas ecclesie Ro- mane et auetoritas sacre scripture . . .

. . . Quarta questio est etc. . . Hec questio duo quaerit : 1° an omnes sacerdotes in auetoritate et iuridictione sint equales ex Christi institu- cione; 2°: si inter eos est inequalitas, an ab imperatore procedat. Hie quatuor breviter facienda sunt . . . {fol. 24). Primum est, quod inter om- nes sacerdotes est inequalitas in auetoritate et iurisdictione. .. 2m, quod talis inequalitas ex Christi institutione processit. 3m, quod non ab impe- ratore hec procedere potuit . . . 4m, quod dicere oppositum istorum est hereticum.

1. Sicut communitates se excedunt, sie et potestates dietascommuni- tates regentes se excedunt et excedere debent in auetoritate et iuridic- tione. . . 2. Sicut videmus in corpore naturali, ita rationabiliter propor- cionaliter esse debet in corpore Christi mistico, quod est ecclesia . . . 3. Non minus debet esse ordinatum regnum Christi spirituale, quam tem- porale, ymo multo magis ... 4. Non minus ecclesia Christi debet esse bene ordinata et bene disposita in novo testamento, quam in veteri. . . 5. Ec- clesia Christi dicitur esse pulcra et bene ordinata et in layeis et in cle- ricis; sed ordo secundum Augustinum requirit inequalitatem. . . 6. Illum gradum quem habuit beatus Petrus ad alios apostolos et Christi disci- pulos et ceteros fideles, postquam audivit a Christo: pasce oves meas, Joh. ultimo, habet nunc papa respectu aliorum episcoporum et simpli- cium sacerdotum . . . zitiert Beda zu Luc. 10. {fol. 24v), di. 21. c. in novo testamento1), das pari consortio bezieht sich nur auf den ordo und

1) c. 2 dist. 21.

II. GUILIELMUS AMIDANI. 27

die dignitas consecrationis, nicht auf die plenitudo administrationis . . . 7. Ecclesia militansest ad exemplum et instar ecclesie triumphantis (nach Dionysius De celesti hierarchia).

Folgt eine längere Erklärung der zuerst aufgestellten 4 Punkte mit Gegenargumenten (fol. 24v —26v).

Strittig ist nicht quod talis inequalitas potestatis est a Christo, son- dern quod potestas et iurisdictio sit in ipsis sacerdotibus immediate a Christo . . . Das letztere multis etiam catholicis est dubium . . . Nach den einen ist die potestas iurisdictionis immediate a Christo in episcopis et sacerdotibus simplicibus, nach andern aber ist sie a papa seu a Christo mediante papa . . . Minus indiget ecclesia sacramentis quam diversitate potestatis et iurisdictionis . . .

(fol. 25) . . . Der Vfr. entscheidet sich für die zweite Ansicht, dass die potestas iurisdictionis a papa oder mediante supremo pontifice, nicht unmittelbar a Christo den Bischöfen und Priestern zusteht, quod tota potestas iurisdictionis que est in ecclesia in papa reservatur . . .

{fol. 25 v) . . . Si ita non esset, tunc papa non posset aliquem episcopum instituere nee destituere nee eum in aliquo artare . . . Die Stelle Johan- nes 20, 22. 23 über die Austeilung von Christi Gewalt an alte Apostel, nicht an Petrus allein: quod verum est, quod omnes apostoli aeeeperunt talem potestatem imediate a Christo et non a Petro, quia Christus presens, et ideo non oportebat, quod eis daret per vicarium. Modo vero Christus est absens et ideo vult, quod omnes successores apostolorum aeeipiant a vi- cario suo. Nee in hoc sunt minoris dignitatis et virtutis etc Denn po»t Christi ascensionem beato Petro fuerunt subiecti apostoli. Erat enim eorum caput et prineeps . . . Quicquid sit de hoc, non est curandum in proposito, quia seeundum utrumque dictum habetur, quod talis potestas est a Christo, . . . non autem dieunt, quod ab imperatore, et hoc est quod 3° est declarandum . . .

(fol. 26) . . . Philosophische Gründe für das Rangverhältnis der zwei Gewalten, Abhängigkeit des Kaisers vom Papste. Sed dicam tibi, in quo habet auetoritatem *) ; habet et potestatem ponere distinetionem in sacer- dotibus; habet autem in illis quorum est dominus, sc. in bonis tempora- libus suis propriis vel communibus distribuendis. De talibus enim posset pro libito voluntatis dare isti sacerdoti plus, isti minus. Sed hoc non est dare auetoritatem et potestatem iurisdictionis ecclesiasticam ... 5. Domi- nus non habet iuridictionem et dominium a servo; sed papa est dominus simpliciter in terris, . . . imperator vero est eius subditus et servus . . . Das Gegenteil ist Haeresie.

{fol. 26v) Quinta questio est, utrum papa vel ecclesia simul sumpta possit aliquem hominem sceleratum punire punitione coactiva, nisi impe-

1) Nämlich der Kaiser.

28 III. a) PETRUS DE LUTRA.

rator daret eis auctoritatem puniendi. Dicendum ad questionem, quod sie; et quod dicere oppositum est hereticum . . . Weil dem Papste beide Ge- walten zukommen . . . Petrus strafte Ananias und Saphira. 3. Papa de iure potest punire imperatorem usque ad incarcerationem et sibi omnem penam citra mortem inferre immediate ex propria auetoritate ... 4. Do- minus etiam noster ementes et vendentes proiecit de templo ... 5... Am- brosius super Luc. 5, 4:Mitte hamum x) . . . 6. Papa habet potestatem et iuris- dictionem tantam, quod potest imperatorem instituere et destituere et non econtra . . .

(fol. 27) . . . Sexta questio est über die Absolutionsgewalt der Prie- ster . . . Verweist auf die vierte Quaestio . . . Doch quia novum dogma est, will er noch etwas darüber sagen und zeigt, dass jene Behauptung est contra reetam rationem, contra dieta sanetorum, contra determinationem ecclesie, contra dieta sacre scripture, per consequens sequitur quod sit falsum, supersticiosum et hereticum. . . {fol. 27 v) Ideo alius non habet potestatem eius subditum absolvere, nisi sit superior vel vicem supe- rioris habeat, ut penitentiarii domini pape et penitentiarii episcopi legati et privilegiati, qui faciunt hoc auetoritate superioris . . . 2. . . Analog in den weltlichen Reichen u.s. f. Erhaltung des Prinzips der hierarchischen Abstufung der Gewalt nötig; fol. 28 v neue Gegenargumente und fol. 29 die Antwort darauf.

(fol. 29 v) . . . Schluss: Et hec sufficiant pro impugnacione illorum sex errorum a quibusdam magistris in eorum dampnacionem positorum su- perius. Explicit . Benedictus Deus . Amen.

1) Ambrosii Opera ed. Maur. III 94 (849).

III. a) PETRUS DE LUTRA. 29

III.

Petrus de Lufra.

a) Traktat gegen Leeren des Marsilius von Padua

und der Minoriten (Laqueus Michaelis?) 1328.

aus: Vat. lat. 7316 fol. CXXXI— CXXXV v.

fol. CXXXI (15). lncipit tractatus contra prefatum Michaelem de Ce- sena et socios eius.

Sapientes consiliarii pharaonis dederunt consilium insipiens, Ysaie XIX l). Nonne decipitur imperialis potestas, ut velut pharao Israelem idest Dei ecclesiam presumat sibi substituere et servilem ac tributariam subi- gere? Cui dominus dixit: dimitte in libertate populum meum, ut sacrificet michi*). Cuius cor si induratum fuerit pertinaciter, et in plaga multiplici a domino ferietur 3) et ad nichilum deducetur 4). Non ergo confidat in cur- ribus et in equis nee in multitudine populorum 5). Quia infirmius Deo fortius est hominibus6). Non dicat: Filius sapientium. ego, filius regum antiquo- rum 7). Interroga patres tuos et annunciabunt tibi, maiores tuos et dicent tibi 8). Nonne Nabuchodonosor qui statuam auream erexerat, scilicet po- testatem temporalem, supra Deum, idest papam, venerandam, filio Dei viso, quasi filio hominis, abieeta statua solum Deum lege sanexit super omnia adorandum? In quo tibi clamat, imperator, ut qui filii Dei in as- sumpta humanitate per fidem informate caritatis, videlicet ecclesie, cesses erigere statuam temporalis potestatis, sed eam summittas domino Jesu Christo, sisque filius et subditus ecclesie. Non dominus ipse dixit tibi, quod superbia eius demota est bestiali feritate? Et postquam aperti sunt oculi eius vidit 9). Et tu cum eo vide, quod potestas eius est potestas eterna. Et omnes habitatores terre apud eum in nichilum reputati sunt. Nee est qui resistat manui eius et dicat, quare fecisti? Nonne Balthasar abutens vasis templi annunciat 10), quod dominus dividit et transfert in alios, sci- licet Cyrum et Dareum, regnum et imperium ? Et Darius devictus ab Ale- xandro idem tibi narrat. Alexandri quoque imperium in sui integritate vix duodeeim annorum numero protrahitur. Quid recensere oportet historias, cum reperias tyrannos, ydolatras, ecclesie persecutores et oppressores miserabiliter corruisse, semper ecclesia uberius et gloriosius aecrescente? quia et porte inferi, idest tyranni et heretici, contra eam nequeunt pre- valere "). Igitur stulti facti sunt magistri 12), qui errare faciunt imperium in omni opere suo.

Tales apostolus scribit 13) magistros absque sale sapientie et modera- mine veritatis et sobrietatis infatuatos, qui a fide oberrantes conversi sunt in vaniloquium, volentes esse doctores non intelligentes que loquuntur neque de quibus affirmant. De quibus dicit Spiritus, quod in novissimis temporibus descendent quidem a fide, attendentes spiritibus erroris et doctrinis demoniorum, in ypocrisi loquentium mendacium, cautherisatam habentes suam conscientiam u).

1) Jes. 19, 11. 2) Eiod. 5, 1 etc. vgl. 9, 13. 3) Vgl. Exod. 9, 14. 4) Ps. 58, 9. 5) Vgl. Exod. 14, 17. 6) 1. Cor. 1, 25. 7) Jes. 19, 11. 8) Vgl. Jes. 19, 12; Deut. 32, 7. 0, Vgl. Dan. 4, 22; 9, 18; Luc. 24, 31. 10) Dan. 5, 2. ff. 11) Matth. 16, 18. 12) Jes. 19, 13, 14. 13) 2. Petri 2, 1. 14) 1. Tim. 4, 2.

30 III- a) PETRUS DE LUTRA.

Et certe his magistris ansam prebet potentum malicia et inordinata et ambiciosa affectio tyrannorum per libidinem dominandi, quos vidit in spiritu apostolus querere magistros, qui eis plus dicant placita, quam vera. Erit, inquit l)t tempus cum sanam doctrinam non accipient, sed ad sua de- sideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus.

Primus error istorum asserere omnia temporalia ecclesie subesse imperatori. Et iste error clarius eliditur quo ad bona ecclesie respectu domini pape per viam universalis dominii, qui secundum multos dicitur superior imperatore non solum in spiritualibus, sed eciam in temporalibus, ita quod omnia temporalia sibi subsunt secundum multos. Verum quia ista via offendit multum principes temporales, non ipsos scandalizemus, sicut salvator idem dicit in solutione tributi 2). Potest dictus error altius reprobari assumendo aliam viam. Dico quod dicere absque distinctione, quod omnia temporalia ecclesie subsint (fol. CXXXV) imperatori et potest ea accipere ut sua, est error perversus. Hoc enim errore damnatus fuit Valentinianus imperator, cui constanter restitit beatus Ambrosius, ut patet in epistolis de hoc per ipsumeditis. Allegabatur siquidem pro imperatore, quod in auferendo domum ecclesie utebatur imperator suo iure, quia omnia sua sunt. Respondit Ambrosius3): Ea que divina sunt, imperatori possunt non esse subdita. Facultates igitur ecclesie, que Deo sunt oblate et eius obsequio, sine quibus non potest divinus cultus esse, inter divina computari debent, quia ad divinum cultum dedicata sunt. Unde in aufe- rendo res et bona ecclesie sacrilegium committitur. Unde Augustinus omelia XLlXm super lohannem *): Ecce für est Iudas et ne contempnas für et sacrilegus, non qualiscumque*)fur, sed für loculorum, sed divinorum lo- culorum b), sed sacrorum. Sicrimina discernunturinforo,quatiscunquefurti et peculatus c) ; peculatus enim dicitur furtum de republica ; et non sie iudi- catur furtum rei private, sicut publice. Quanto vehementius iudicandus est sacrilegus qui ausus fuerit a liquid de ecclesia tollere. Qui a liquid de bonis ecclesie tollit, lüde perdito comparatur ; temporalia siquidem ecclesie per Christi loculos intelliguntur. Unde Augustinus ibi dicit5): quod Christus loculos habuit, quia ecclesia erat loculos habitura. Et ideo bona ecclesie, bona sunt domini et domino consecrata, ut inter divina numerari debeant, et per consequens libera sint ab ipsa imperiali potestate . . d).

a) ms. aliascumque. h) ms. locorum.

c) m.s. speculatus; et fehlt.

d) Die Punkte i»i m.s.

1) 2. Tim. 4, 3.

2) Er. Matth. 17, 26.

3) Ambrosius in c. 22 C. 23 q. 4.

4) Vielntehr Augustinus in joh. Ev. tract. ")0, §10, ed. Maurin. Paris 1837, t. [11,2 S. 2183.

5i ib. § 10. 1. c. S. 4184.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 31

Preterea non minus est libera ecclesia in bonis suis a temporali po- testate et imperatoris, quam erat synagoga, ymo magis, quia secundum apostolum synagoga comparatur ancille, ecclesia vero libere, qua liber- tate Christus nos liberavit. Sed synagoga in bonis, que cedebant mini- stris et pertinebant ad cultum divinum, sie erat libera, quod quo ad illa nullo modo suberat regie potestati aut temporali, ymo in his rex subde- batur Synagoge. Primogenitus enim regis sicut aliorum redimebatur, cu- ius precium cadebat in ius Synagoge et Aaron ac filiorum eius. Unde Exodi XII1I l) preeepit dominus sanetificari omne primogenitum. Omnia enim primogenita dixit sua, quia precio redimebantur. In quibus induce- bantur primogeniti regum, quia sua dixit dominus primogenita Israel, eo quod percussit ad ipsorum liberationem primogenita Egipti, ut patet Nu- meri III0 2), in quibus includebatur pnmogenitus regis Pharaonis, ut patet Exodi VI c). Ergo cum ex primogenitis Egipti, in quibus erat primoge- nitus regis, ius subiectionis sibi vendicabat dominus, in synagoga in pri- mogenitis Israel necessario in hac subiectione et redemptione temporali precio primogenitus regis subiciebatur. Et ita cum dominus Aaron omne primogenitum, sive ex hominibus sive ex peecoribus, ut essent sui iuris, ut pro hominis primogenito precium reeiperet, ut patet Numeri XVIII0 4), patet, quod rex pro primogenito subiciebatur Aaron et pro precio, quod cedebat in ius Aaron et filiorum. Decimarum quoque et primiciarum ius et omne quod ex voto offerebatur a filiis Israel, cedebat in ius; eciam omnis oblatio, eciam omne quod offerebatur pro peccato, ut ibi dicitur. Et in hoc prineipes subiciebantur offerre pro peccato, Levit. IV0 5). Nullus eciam de regia tribu, scilicet Iuda, erat über, quin subiceretur synagoge ad solutionem decimarum et primiciarum Aaron et eciam ministris eius synagoge in Signum divini dominii. Quod in ministris ecclesie maxime relucet. Longe ergo minus ecclesia in bonis consimilibus, que habet tanquam Deo oblata, subest imperatori!

Ymo est econverso, maxime quia si racione peccati subiciebatur rex pontifici sinagoge, ut pro peccato manibus se subiceret pontificis et of- ferret ei tanquam priori, longe plus prineeps Christianus pro peccato subi- citur pontifici ecclesie, qui per sacramenta ecclesie potest peccatum (fol. CXXXII) dimittere et conscientiam a peccato mundare, quod non poterat dominus synagoge. Et si Abraham obtulit deeimas, tanquam iunior et in- ferior, Melchisedek sacerdoti summi Dei, tanquam superiori, consequens est, quod christianus prineeps, qui tenetur offerre ecclesie deeimas, debet

1) Exodi 13, 12-15.

2) Num. :;, L3.

3) Exodi 4, 23 u. 12, 29.

4) Num. 18, 15.

5) Levit. 4, 3.

32 III. a) PETRUS DE LUTRA.

recognoscere pontificem ecclesie superiorem. Et saltem in talibus bonis temporalibus, que pertinent ad divinum cultum et ministrorum ecclesie a) eius subsint imperatori, quia ratione signi distributivi nichil excluditur, prout apostolus dicit ad Hebr. II0 b) x): Qui omnia sibi subiecit, nihil non subiectum reliquit. Et ita dicens omnia temporalia ecclesie subiecta impe- ratori, nihil non subiectum reliquit. Hoc autem dicere de quibusdam bonis temporalibus ecclesie patet esse erroneum et falsutn, quia quedam sunt bona ecclesie temporalia sie sibi intrinseca, quod sine eis divinus eultus esse non potest nee spiritualis status ecclesie; sicut sunt deeime, primicie, oblaciones, libri, calices, ornamenta,domus ecclesie ac domus ministrorum et alia eis necessaria seeundum decentiam status pro se et suis et ad te- nendam hospitalitatem, quia oportet eos hospitales esse seeundum apo- stolum, qui eciam vult ecclesiam habere, unde possit ministrare viduis, orphanis et pauperibus. Ista enim bona temporalia dici possunt ecclesie intrinseca, quia sine eis bene status ecclesie bene esse non potest. Unde in veteri testamento sacerdotes et levite, quamvis aeeeperint certas pos- sessiones ad nutriendum, pecora ac urbes et suburbana earum per cir- cuitum, ut patet Num. XXXV 2), tarnen dicti sunt non aeeepisse partem possessionum, quia ista sie erant eis necessaria pro eultu divino et sua sustentatione, quod dieta sunt magis bona spiritualia et divina, quam temporalia. Quia sie sunt spiritualia et divino eultui annexa, quod sine istis minister ecclesie et divinus eultus esse non potest, et eciam quia talis temporalitas cadere non potest, nisi in ministros ecclesie, ad quorum necessariam et decentem administracionem talia sunt divino iure et divina ordinatione deputata, ut qui altari servit, de altari vivit. Unde ista non cadunt sub dispositione temporalis potestatis, sed tantum spiritualis et divine, qua ordinatum est, ut inducit apostolus prima ad Corinth. IX 3), quod seminantes spiritualia habeant potestatem et auetoritatem a suis subditis, quibus tenen- tur evangelizare auetoritate apostolica, suseipiendi temporalia et necessaria ad divinum cultum, tarn a regibus quam ab aliis. In hoc eciam subduntur omnes fideles prelatis ecclesie, qui in hoc potestatem super eos aeeeperunt. Quam potestatem Paulus dixit se habuisse, sicut ceteri apostoli, licet ali- quando ea non fuerit usus. Unde sie arguamus: illa non subsunt imperiali potestati, quibus iure suo pro loco et tempore non potest racionabiliter uti, cum non possit suo iure c) temporalibus sie annexis ecclesie deputata, quia ius imperiale non potest repugnare iuri et ordinationi divine. Igitur imperator non potest Ulis iure suo uti, quia iure divino sunt in potestate ecclesie translata. Sed talia temporalia, sine quibus status ecclesie quo

a) Im Folgenden scheint ein Satzteil ausgefallen zu sein.

b) ms. VI0.

c) Erg. uti. Das Folgende ist verstümmelt.

1) Hebr. 2, 8.

2) Num. 35, 3.

3) 1. Cor. 9, 11.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 33

ad divinum cultum et decentem sustentationem ministrorum et hospitali- tatis et sepulture a), divino iure translata sunt in potestatem spiritualem et apostolicam, quia, ut dicit apostolus, hoc dominus ordinavit, ut qui altari servit de altari vivere debet 1), ita quod divina ordinatio se extendit, ut sit altaris servicium quo ad divinum cultum, et per consequens ad ha- bendum pertinentia ad cultum, seil, domos, calices, libros, vasa, ornamenta et alia, sine quibus divinus eultus honeste et reverenter esse non potest. Extendit se eciam ad sustentacionem ministrorum, quia in ecclesia neces- sarii sunt ministri, sine quibus non potest sacrificium dominici corporis confici, et potest tarnen absque precioso calice et absque domo et orna- mentis, licet non sit honestum, et esset contra {fol. CXXXIIv) ordinatio- nem ecclesie. Ergo magis necessarii sunt ad divinum cultum ministri. Unde Dei ordinatione sanetum est, ut ecclesia temporalia habeat, unde ministri sustententur et vivant.

Temporalia ergo talis ecclesie sie intrinsece spiritualibus annexa non subsunt imperatoris b) potestati, ymo contrarium dicere est contra veri- tatem scripture, seil, quod ius divinum et divina ordinatio in temporalibus subsit humane ordinationi et temporali iuri, quod esthereticum.Preterea Status ille, qui est liber iure divino, est Über necessario quantum ad omnia, sine quibus Status ille esse non potest. Et ratio dicti est, quia si Status non potest esse sine illis, non poterit esse liber sine illis et nisi libere habeat ilia: quia si non haberent ea libere, quo ad illa non esset Status liber; et ita non esset Status liber quoadilla, que necessario pertinent ad statum illum. Ergo sub libertate Status liberi cadunt illa, sine quibus esse non potest. Sed status ecclesiasticus iure divino est liber, nulli temporali potestati subiectus. Unde dominus apostolis dixit Io. XV 2): Iam non di- cam vos servos. Ecclesia autem, maxime quo ad ministros suos, est sponsa Christi libera ; ipse enim fecit nos reges et sacerdotes. Christus eciam ubique apostolos dixit filios liberos a tributo et subiectione imperial!', Math XVII0 c) 3). Quod racionabile ; nam si assistentes imperatori et suo servicio consequantur immunitatem libertatis, ut nulli subsint, nonne ra- tionabilius est, quod assistentes Christo et eius servicio habeant immu- nitatem, ut soli Christo et eius vicario subiciantur, et non regi temporali?

Certum est, quod status ecclesiasticus, cum sit spiritualis, ad quem ut ad superiorem ordinatur temporalis, est liber nee subest temporali po- testati, quia superius et dignius nullo rationabili iure subicitur inferiori et minus digno, ymo hoc pestilens et contra naturam, ut dicit philoso-

a) Es fehlt etwa : bene esse non potest.

b) ms. imperatori.

c) ms. XIII.

1) 1. Cor. 9, 13.

2) Joh. 15, 14.

3) Matth. 17, 25.

Schulz, Texte. 3

34 III. a) PETRUS DE LUTRA.

phus 1° Politicorum x). Nemo autem fidelis dubitat spiritualia preferri tem- poralibus, bona quoque anime, circa que est maxime principatus eccle- siasticus, preferuntur a) bonis corporis et fortune, circa que est maxime principatus temporalis. Cum ergo status ecclesie non possit esse sine talibus bonis temporalibus sibi necessariis et intrinsecis, non erunt su- biecta imperatori, ymo libera, sicut et status. Confirmatur argumento Graciani XXIII q. VIII2). Quia non minus apud christianos res sacerdotum sunt libere, quam fuerunt apud pharaonem, cum veri Dei b) sint sacer- dotes christiani, illi autem symulacrorum et demoniorum. Igitur qui veri Dei ministri sunt, maiori übertäte gaudere debent, quam qui demoniorum. Sed tempore pharaonis possessiones sacerdotum libere fuerunt, aliorum possessionibus in servitutem redactis. Ergo longe magis bona ecclesie Christi, sine quibus cultus divinus esse non potest, debent esse libera ab omni subiectione temporalis potestatis! Reputo ergo dictum erroneum, quo ad hoc, quod universaliter dicit omnia temporalia bona ecclesie esse subiecta imperatori. Et quamvis bona temporalia extrinseca, puta ville et ample possessiones, que multis ecclesiis collate sunt, que dicit Augusti- nus omelia X. super Iohannem3), possideri iure imperatoris, transeant in dominium ecclesie cum onere suo, puta si erant tributaria, feudataria ac sub certa subiectione transiverunt in dominium ecclesie, quia per dona- tionem talium non intelligitur spoliari dominus superior. Et de talibus debet ecclesia tributum, ut patet XXIII q. VIII tributum 4). Et de talibus dicit Ambrosius in epistola ad plebem Mediolanensem de basilicis non tradendis s): Si imperator tributum petit, non negamus; agri ecclesie sol- vunt tributum imperatori c). Tarnen propter hoc non debet dici quoad illa temporalia ecclesia subiecta imperatori, nee quod dominus papa sub- iciatur imperatori in bonis, que Constantinus libere dedit ecclesie Ro- mane; ymo illa (fol. CXXXIII) habet libere absque omni subiectione, sicut imperator habebat.

Secundus error istorum est, quia asserunt imperatorem posse omnia bona ecclesie pro libito voluntatis sue aeeipere, ut sua. Hoc est enim manifeste hereticum, sicut dicens d), quod imperator possit facere, sacrilegium committit et lüde perdito comparatur. Servus enim impera-

a) ms. prefertur.

b) Erg. ministri.

c) Randnote: vide plenius per Barto. in extrav. ad reprimendam in glo. super verbo totitts orbis, vgl. c. 8. X (1, 33).

d; ms. dicere.

1) Aristoteles, Politica I, c. 2, § 10. ed. Fr. Susemihl p. 18.

2) c. 22 C. 23. q. 8, Gratian.

3) Augustinus in c. 1. dist. 8. 1) c. 22 C. 23. q. 8.

5) Ambrosius, Epist. de basilic. trad. contra Auxentium, § 83, Opera ed. Maurin. Venet. 1781, VI 63 (925).

III. a) PETRUS DE LUTRA. 35

toris qui thesaurum de camera imperatoris acciperet contra eius volun- tatem et ad alios usus converteret, quam ipse ordinasset, tanquam pro- ditor et raptor puniendus esset. Servus autem Dei est imperator, ut cum rege David x) dicat: Servus tuus ego sum et filius ancille tue i. e. sinagoge, sed nunc potest dicere: et filius libere tue i. e. ecclesie. Qui servus, dum ad alios usus bona ecclesie accipit, ut sua, contra Dei voluntatem facit, et ad alios usus deputat, quam dominus ordinavit, qui vult talia ad Dei cultum, eciam ecclesie ornatum ac ministrorum ecclesie pauperumque sustentacionem converti et non ad usum imperialem. Ergo imperator ser- vus sciens voluntatem Christi et non faciens, ymmo faciens contra eam, vapulabitur a) plagis multis. Numquid facultates ecclesie, que sunt vota fidelium, ornatus ecclesiarum, divini cultus observantia, ad humanos usus debent prophanari que fuerunt Deo consecrata? absit. Contra hunc abu- sum clamat rex David: Prophanasti in terra sanctuarium eius2). Ille pro- phanat in terra sanctuarium, qui oblata ecclesie ad humanos usus con- vertit. Unde hie error damnatur IV. Reg. XII 3), ubi legitur, quod rex Iohas aeeepit thesaurum, quem ipse et patres sui sanetifieaverant et dederant templo Domini, et Universum argentum, quod inveniri potuit in thesauris templi domini inde abstulit, et dedit et misit regi Syrie pugnanti contra se et venienti in lerusalem ad pugnandum; propter quod scelus b) et sacri- legium manu servorum interfectus est et patrum sepultura privatus. Quo facto evidenter ostenditur, non licere imperatori, eciam pro tempore belli, bona ecclesie oecupare. Bene quidem legimus Agimelech sacerdotem saneti- f icatam domum pro necessitate dedisse David, I. Reg. XXI 4), et Ionadam summum sacerdotem arma in ornamentum templi dedicata ad defensionem regis et regni necessaria exhibuisse, IUI. Reg. XI 5). Quia pro fidelium necessitate ecclesie pontifex, si oporteat et sibi bonum visum fuerit, ec- clesie bona convertit ad utilitatem et defensionem fidelium: quod nullo modo licet imperatori. . .

Preterea dictum istorum ex alia parte patet erroneum esse. Quia non minus habet ecclesia iuris (in) c) hiis que sibi oblata sunt a fidelibus, eciam si sint bona extrinseca, ut ville et possessiones, quam habeat persona pri- vata in suis bonis. Ecclesia enim capax est temporalitatis, sicut persona queeunque, alias esset error damnatus Iuliani a potestate, et esset dam- nare totam universalem ecclesiam et beatum Silvestrem. Et ecclesia hoc

a) vis. vapulabit. b; jus. zelus. c) fehlt vis.

1) Ps. 115, 16

2) Ps. 88, 40.

3) 1. Reg. 12, 18.

4) 1. Reg. 21, 6.

5) 4. Reg. 11, 10.

36 III. a) PETRUS DE LUTRA.

determinat XII q. I a) c. videntes *). Sed damnare ecclesiam est hereticum contra illum articulum: Sanctam ecclesiam catholicam. Hereticum ergo est dicere, quod ecclesia in his que sibi data sunt iusto titulo, vel ab ea empta, non habeat ius non minus, quam quecunque persona libera in suis. Sed constat, quod imperator non potest recipere bona persone pri- vate libere pro Iibito voluntatis sicut sua absque peccato rapine. Ymmo oppositum dicere est contra scripturam sacram. Nam Achar rex volens habere vineam Nabotis tanquam raptor culpatur. Eciam Nabuchodonosor asportans vasa et templi thesaurum culpatur. Ergo magis culpandus im- perator accipiens bona ecclesie ut sua pro Iibito voluntatis sue. Unde Ambrosius de basilicis non tradendis {fol.CXXXIHv) dicit: Nunc michifas est etc. in c. convenior, XXIII q. VIII2). Ergo erroneum et contra scrip- turam est dicere, quod imperator possit omnia bona ecclesie accipere. Preterea si imperator potest pro Iibito voluntatis omnia temporalia ec- clesie accipere ut sua, poterit licite auferre divinum cultum et divinum officium, ymo totam ecclesiam destruere in tollendo scilicet victum mi- nistris ecclesie, qui iuxta ordinationem domini de altari habent vivere. Hoc autem dicere est omni blasfemia et heresi plenum, quia hoc est di- cere, quod homo possit contra Dei preceptum facere, quod Deus non colatur, et quod ei debito servicio non serviatur, et quod plus homini hobediatur quam Deo, qui per prophetum precepit3): Iubilate Deo omnis terra, Servite domino in letitia. Et Daniel III4) Benedicite sacerdotes domini domino laudate et in sequentibus. Ecclesia eciam est domus Dei, quam Christus firmavit supra firmam petram, contra quam non possunt porte inferni prevalere, ubi secundum Ieronimum 5) hereticorum doctrine sunt porte inferi que non prevalent contra ecclesie et fidei firmitatem. Quia, ut dicit Cyrillus0), secundum Domini promissionem ecclesia apostolica Peiri ab omni seductione et heretica circumventione immaculata manet super omnes primates ecclesie et populorum b) in suis pontificibus in fide plenissima et auctoritate Petri. Et cum alie ecclesie quorundam errore sint verecundate, stabilita incassabiliter ipsa sola regnat silen- cium imponens, et omnium obturans ora hereticorum. Contra quam, ut dicit Crisostomus 7), descendit pluvia mendacis doctrine, nee eam cor- rupit, venerunt flumina violentorum et persecutorum impetus, nee mo-

a) ms. II.

b) ms. apostolorum.

1) c. 16 C. 12. q. 1.

2) c. 21 C. 23. q. 8.

3) Ps. 99, 1-2.

4) Daniel 3, 84.

5) Hierony mus. Comment. in Matth. 1. III. c. 16, Opera ed.Va 1 1 a r s i u s VII 124.

6) Ps -Cyrillus vgl. Reusch, Abh. d. Münch. Akad. hist. Kl. XVIII 684. und Thomas Aquinas, Catena aurea ad Matth. c. 16, Opera ed. Parmae, XI 198.

7) Chrysostomus. ? nicht zu finden.

III, a) PETRUS DE LUTRA. 37

vetur, perveniunt venu dyabolici flatus, tanquam immundi spiritus pro- cellarum, et non cecidit, quid fundata est supra petram Christum. Unde dicit Augustinus in libro VII0 de trinitate c. VII *) : Hoc proprium est ecclesie, ut tunc vincat cum leditur, ut intelligat cum arguitur, ut ob- tineat cum deseritur. Dicere ergo quod imperator possit omnia bona ecclesie temporalia accipere ut sua, est hereticum. Confirmatur quia imperator non potest pro libito sue voluntatis accipere bona sicut sua, nisi illorum, qui serviliter subiciuntur sibi et servilis conditionis sunt. Ergo si imperator potest accipere omnia temporalia ecclesie ut sua, ec- clesia erit serva et serviliter subiecta imperatori, quod est male sentire de ecclesia et contra determinationem Christi, ut dicitur Math. XVI 2) et contra apostolum ad Galath. II03); ymo hoc est dicere imperatorem non habere ecclesiam ut superiorem et matrem, nee teneri ipsum ad reve- rentiam ecclesie nee eam honorare ut matrem, sed eam habere subiec- tam ut servam; et quod ecclesia est deterioris conditionis in habendo temporalia, quam queeunque alia persona de mundo libera, et per con- sequens, quod non erit sacrilegium nee maius furtum auferre de ecclesia quam de domo servi. Que omnia sunt absurda et heretica. Horum errorem damnat beatus Ambrosius in epistola ad plebem Mediolanensem contra Valentinianum imperatorem de basilicis non tradendis dicens4): Cum proponitur, ut vasa ecclesie iam traderem, responsum reddidi: Si de meis aliquid posceretur aut fundus aut domus aut aurum aut argentum etc. in c. convenior XXIII q. VIII usque ad finem. Et in eadem epistola in- ferius subdit5): Nichil est quod vereamini, fratres dilectissimi : scio quod quiequid passus fuero pro Christo patiar, et legi quod a) eos non timere debeam, qui possunt oeeidere. Et audi Dominum dicentem6): Qui perdit animam suam propter me, in vitam eternam custodit eam. Ex quibus verbis ostendo dictum istorum esse hereticum. Suppono hoc verum evidens, seil, quod si licitum est imperatori accipere bona ecclesie omnia ut sua, quod in hoc sacerdos vel episcopus resistens agit illicitum, quia quod est licitum, suum oppositum est illicitum, maxime in actibus humanis ex delibera- tione (fol. CXXXIIII) procedentibus. Unde resistens imperatori in suo iure peccat, quia resistit potestati et divine ordinationi. Quo supposito alia sit b> seeundum istos: imperator licite potest omnia temporalia ecclesie

a) Fehlt im ms.

b) So ms. ergänze: ratio?

1) Vielmehr Hilarius, De trinit. 1. VII, § 4, Migne 10, S. 205.

2) Matth. 16, 18.

3) Galat. 2, 16, 17 (?).

4) Ambrosius in c. 21 C. 23. q. 8., epist. de basil. trad. contra Auxen- tium, § 5 Opera S. Ambrosii ed. Maurin. VI 56 (915).

5) Ambrosius, de basil. trad. 1. c. § 8, p. T>7 (917).

6) Matth. 10, 39.

38 III. a) PETRUS DE LUTRA.

accipere. Ex quo sequitur, quod prelatus resistens illicitum agit et peccat. Ex supposito ita patet. Sed dicere, quod in hoc prelatus resistens peccat est hereticum. Patet, quia in resistendo secundum Ambrosium dominus precipit non debere timere eos qui corpus occidunt. In hoc eciam vitam eternam a) et in hoc efficitur prelatus martir, moriendo propter defen- sionem ecclesie et iurium, et debet prelatus se offerre hostiam imolan- dam. Dicere autem, quod Christus precipiat in hoc, quod est illicitum non timere occidi et quod in illicitis quis patiatur propter Christum et quod pro illicito actu fiat quis martir et habeat vitam eternam, est hereticum, quia hoc est dicere Deum iniustum. Igitur etc. Quomodo eciam prelatus tarn sanctus, ut Ambrosius, vellet mori pro resistendo, si illicitum esset imperatori resistere ? Qui Ambrosius dicit *) : Si quis nos hie diligit, multo amplius diligit, si sinat fieri hostiam Christi. Quia dissolvi et esse cum Christo melius, etsi martere in carne b) magis necessarium propter vos. Ergo secundum sententiam beati Ambrosii sequitur hereticum esse dicere, quod imperator possit licite accipere omnia bona ecclesie ut sua. Con- firmatur, quia si licitum esset imperatori omnia bona ut sua accipere, hoc non esset iniuria Christi, sed, ut dicit Ambrosius et est suppositum, in hoc consultum esset imperatori, ut recederet ab iniuria Christi. Quis enim dubitat, quod iniuriam faceret imperatori comes, si ea que sunt im- peratoris ut sua usurparet? Igitur si temporalis imperator mortalis diri- piat que sunt celestis et eterni, imperator longe maiorem iniuriam facit domino Iesu Christo, summo omnium imperatori. Igitur imperator non potest accipere omnia bona sua scilicet ecclesie, quia sunt bona Christi, et oppositum dicere contradicit veritati fidei et morum, scilicet dicere licitum et iustum, quod est illicitum et iniustum. Unde quia in hoc resi- stere tyrannice potestati et pati pro Christo est sanetum, et beatus Tho- mas Canthuariensis pro iuribus ecclesie sue se exposuit morti et trium- phavit, ideo gloriosus martir est in celo feliciter coronatus . . . c).

T e r t i u s error istorum est medium quo isti precedentes errores probantur, seil, quod Christus solvit tributum cesari, quando Petrus aeeepit staterem et dedit illis qui petebant didragma et hoc ex necessitate seu ut coactus, non condescensive vel d) libertate sue pietatis. Hoc enim est erroneum et hereticale, negans in Christo fidei fundamentum et honorem divinitatis et totius spiritualis edificii ac regalis maiestatis sanetitatem et veritatem. Si enim isti Christum verum regem regum et dominum domi- nantium recognoscerent, nulli legi, nulli temporali potestati obnoxium assererent subiciendo imperiali tributo, per quem reges regnant. Unde

a I So ms.; fehlt vielleicht: habet.

bi nis. carum.

c) ms. etwa 1 s/4 Zeilen leerer Raum.

d) ms. condescensione etiam.

1) Ambrosius I. c. p. 57 (916), u. Phil." 1,23.

III. a) PETRUS DE LUTRA. 39

isti assertores infideliores sunt et maioris irreverentie sunt ad Christum, quam Herodiani, tributum exigentes. Petunt enim isti impudentes a Christo tanquam subiectioni obnoxio tributum, quod Herodiani pro reverentia Christi, quem purum hominem, non Deum, non pontificem extimarunt a) non fecerunt. Unde isti dicunt Christum necessario debere solvere tributum eciam coacte, sed Herodiani curialius et plus Christo deferentes non Christum requirunt, sed Petrum, nee dicunt eum debitorem, sed mitius aiunt: Magister vester non solvit tributum ? Quod Crisostomus omelia LVII super Math, notat, dicens x) : Et Christum non ausi adire, Petrum adeunt et neque hunc cum multa vehementia, sed mansuetius. Neque eum ineu- santes, sed interrogantes dixerunt: Magister vester non solvit didragma (Jol. CXXXIIIIV). Decentem quippe opinionem non de ipso habebant, sed sicut de nomine disponebantur, verum quendam et honorem exhibebant propter preassumpta Signa. Non igitur videntur isti Christum sie dignum honore b), sicut Herodiani, propter quod suspecti haberi possunt, quia non credunt Christum verum dominum et prineipem totius mundi, quod plane est hereticum . . . Preterea cum dicunt, quod Christus hoc fecit necessario, seil, quod ad solvendum tributum necessario tenebatur, manifestam heresim dicunt. Primo quia dicunt expresse contra evangelium et Christi deter- minationem, Math. XVII 3) ubi, cum Herodiani dicerent primo : Magister vester non solvit, quia non tenebatur. Quod Christus determinat dicens: Quid tibi videtur Symon ? Reges terre a quibus reeipiunt tributum vel censum, a filiis vel ab alienis ? Et ille dixit: Ab alienis. Dixit Uli Christus: Ergo filii sunt liberi, ut sie determinatio Christi deducatur : tributum solvi debet ab alienis, non autem a regni filiis, qui ab hac Servitute et subiectione sunt liberi. Sed Christus est filius regis David seeundum carnem, est etiam filius summi regis Dei patris. Ergo Christus non tene- batur ad solutionem tributi. Unde hanc determinationem sequens Criso- stomus omelia LVIII super Mt.3): talis est über iure ut idem censum c). Si enim reges terre a filiis suis non aeeipiunt, sed ab hiis, qui regimtur, multo magis oportet immunem esse ab hac solutione non terrestris regis, sed eius qui est celorum existentem filium et regem. Et Ieronimus hanc Christi determinationem sequitur dicens4): Dominus noster et seeundum carnem et seeundum spiritum erat regis filius vel ex David stirpe gene- ratus vel omnipotentis patris verbum. Ergo tributum quasi regum filius non debebat. Augustinus non solum ad Christum, sed ad apostolos et viros ecclesiasticos extendit determinationem Christi, in libro de questio-

a) ms. extimantes.

b) Ergänze: habere?

c) so ras.

1) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 59) in Matth. ed. Montfaucon VI]

2) Matth. 17, 24—27.

3) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 50), 1. c. 659.

4) Hieronymus, Comm. in Matth. 1. III c. 17, 25, ed. Vallarsius VII 135 f.

40 III. a) PETRUS DE LUTRA.

nibus evangelii super Mt. XXIIII dicens1): Quod ergo dicit liberi sunt filii, in omni regno intelligendum est filios id est non vectigales. Multo ma- gis ergo liberi debent esse in quolibet regno terreno filii regis illias sub quo sunt terrena regna. Et idem libro de questionibus noviet vet. te. q. 79 dicit de didragma2): Capitum [exactio] a) intelligitur non prediorum. Nee enim salvator aliquid possidebat in mundo, cum esset dominus mundi. Et infra: Didragma ergo ab his exigenda erat qui aliquid negocii gerebant aut artibus operam dabant. Salvator autem qui nichil horum curabat,neque diseipuli eius ad solvendum utique cogendus non erat. Iterum Christi determinatio, seil, quod non tenebatur ad tributum, patet ex motivo, propter quod solvit, seil, ne scandalizaret, ait enim: ut autem non scanda- lizemus eos vade, eteet., ac si plane diceret : quamvis liberi sumus a so- lutione tributi, ad vitandum tarnen scandalum et turbationem, que dyabolus procurabat, vade ad mare etc. Super que dicit Crisostomus ome- lia L VIII. super Math.3): Et neque Iesus staterem solvit in allegando liber- tutem suam pro defensione. Etenim cum hoc dixisset, ait, ut non scanda li- zemus eos vade eteetera. Vides qualiter non rennuit tributum, neque iubet simpliciter dare, sed prius se non existentem obnoxium ostendens ait, hoc autem, ut non Uli scandalizentur. Et Augustinus libro de questionibus novi et vet. testa. q. 79.4): Inimicus dyabolus semper in insidiis erat occa- sionem habens, si posset inclinare Christum, exaetorum didragme animos oecupavit, ut eius facerent voluntatem, ut accedentes ad Petrum, qui primus b) inter apostolos erat, solvi debere ab eorum magistro didragma dicerent, qui ab his oneribus liberi erant, nichil enim agebant in mundo quod esset mundi, ut quia non erat unde solveret, aut his scandalo esset, aut certe humilitate suffragium quereret, a quo solveretur. Tunc dominus (fol. CXXXV) utc) improvidum diabolum, etd) adversus ipsum machinari e) semper ostenderet*), ad mare Petrum apostolum mitfit et capti piscis iubet os aperire et illic invenire modum exaetionum debitum; quo soluto nonsolum scandalum non esset ipsis exaetoribus neque inclinaretur, requisito auxi- lio ad solvendum, verum etiam Signum virtutis maxime demonstraret, per quod captos a dyabolo ad se traheret, ut argumento et astucia [sua dyabo-

a) Fehlt ms.

b) ms. primos.

c) Fehlt ms.

d) ms. ut.

e) vis. machinas.

f) ms. tendieret.

1) Augustin, Question. evangelior. Hb. I c. 23, ed. Maurin. 1837, t. III, 2, p. 1608.

2) Ps. Augustin, Quest. veteris et novi testamenti, qu. 79, Corp. SS. eccl. 50, S. 133 f.

3) Chrysostomus, Homelia 58 (al. 59), 1. c. p. 660.

4) Ps. Augustin, Quest. vet. et novi test. qu. 79, Corp. SS. eccl. 50, S. 134.

III. A) PETRUS DE LUTRA. 41

lus]a) torqueretur. Et idem ad Polencium dicit1): Multa autem sunt facienda non iubente lege, sed libera caritate. Et ea sunt in nostris officiis cariora que cum liceretnon impendere, tarnen causa dilectionis impendimus ; unde ipse dominus cum se prius tributum non debere solvere monstrasset, solvit tarnen, ne scandalizaret eos, quibus ad eternam salutem gerens hominem b) consulebat.

Ergo dicendo quod dominus tenebatur solvere didragma necessario, dicunt heresim contra evangelium Christique determinationem, quam tot prelati sancti sequuntur, ymo tota ecclesia catholica, extra quam non est salus . . . Secundo quia illi tenentur necessario ad tributum, quorum per- sone iure ordinario vel in suis bonis subiecte sunt imperatori vel tem- porali potestati est hereticum et blasfemum. . . 3° quia dicere quod Christus coactus solvit didragma, est hereticum, sicut dicere quod Christus in omni opere suo non fuerit virtuosus et iustus, de quo Ps.2): Iustus dominus et iusticias dilexit. Unde sie arguo: Christus solvendo tributum aut hoc fecit debito iusticie, quia seeundum istos ad hoc tenebatur, aut hoc fecit, ne scandalizaret, ut evangelica veritas dicit. Si Christus non fecit gau- denter, sed tristabiliter et per consequens non virtuose, quia ut dicit phi- losophus 2° Ethic.3): Qui agit iusta et non gaudet, non est iustus nee virtuosus, et VI. li. Moralium *) dicit philosophus, quod voluntarium est principalissimum seeundum virtutem; voluntarium autem simp Heiter, ita dicit, est quod operamur non coacti. Et idem dicit: si quis tristatur ope- rari bona, coactus operatur et studiosus, non est virtuosus. Ergo seeundum istos Christus solvens tributum coactus, non fecit gaudenter et per con- sequens non fuit virtuosus, quod est hereticum. Quarto quia dicere quod Christus non egit proprie, que egit condescensione sue misericordie et liberalitate sue pietatis, est hereticum, quia contra illud Ps.5): Quia quod non rapui, tunc exsolvebam. Unde quia misericordia domini plena est terra, quia universe vie domini misericordia et veritas, ipse etiam est ille Samaritanus, qui misericordiam fecit sauciato generi humano. Ipse enim per viscera misericordie sue visitavit nos oriens ex alto. Preterea nulla est consequentia, quod si Christus vult, quod ecclesia solvat tributum, quod propterea imperator possit omnia bona ecclesie ut sua aeeipere, quia contentus esse debet suis stipendiis et iuribus. Unde privata persona li- bera sie habet bona sua, quod tributo soluto non potest imperator acci-

/

a) Fehlt ms.

b) ms. morem.

1) Augustin, Ad Polentium de coniugiis adulterinis Hb. I c. XIY Opera ed. Maurin. VI 669 (Corp. SS. eccl. 41, S. 362).

2) Ps. 10,8.

3) Aristoteles, Ethica II. c. 3 (2), ed. Firmin-Didot II 16.

4) Aristoteles, vgl. Moral. Eudem. II, c. 7, 1. c. II 199.

5) Fs. 68,5.

42 III. b) PETRUS DE LUTRA.

pere ut sua pro libito voluntatis. Igitur longe minus bona ecclesie poterit accipere imperator, esto quod ecclesia tributum sibi det. Unde dominus non iubet dare totum piscem nee aliquid piscis, sed solum staterem, qui est extra substanciam piscis, quia nee ecclesia dari imperatori nee pon- tificalis apex qui in ore capitis ecclesie preeminet subici regibus potest, ut dicit Vrbanus ') a).

Q u a r t u s error istorum est dicere, quod ad imperatorem spectat corrigere papam, punire instituere et destituere. Hoc enim dictum est hereticum et blasfemum, quia ad illum spectat corrigere potestatem, insti- tuere et destituere dominum papam, qui eo superior est quoad prineipatum spiritualem et ecclesie. Et hoc probatur eo, quod correctio (fol. CXXXVV), punitio, institucio et destitucio a statu papali pertinet ad superiorem iudicem, qui presit domino pape respectu Status papalis et per conse- quens Status ecclesie, ad quem possit institui et destitui. Quia actus corrigendi, puniendi et instituendi respicit iudicem superiorem et potesta- tem. Alias posset eis dici, quod Egiptius dixit Moysi: Quis te constituit iudicem super nos 2) ? II. Reg. c. XIII 3) : Quis es tu qui alienum servum iudicas? et I. Timoth. IV 4): Qui iudicat me, dominus est Sed dicere impe- ratorem aut temporalem potestatem esse superiorem respectu prineipatus ecclesiastici et spiritualis, est hereticum, quod probatur multipliciter. Primo quia quod potest inferior potestas, potest superior et amplius, maxime respectu dignissimorum et supremorum actuum, illo b) prineipatu regali actus supremi dignissimi non negantur superiori potestati, ymo magis sibi conveniunt. Quia superiori potestati convenit dignius operari dignis- simos actus illius prineipatus, quam cuicumque inferiori, maxime si prin- eipatus ecc-lesiasticus. Quia irrationabile est, quod inferior potestas possit in actus superiores, digniores et excellentiores quam superior. Si ergo im- perator respectu prineipatus ecclesiastici . . .

b) Liga frafrum

aus Cod. Trev. 689, fol. 49—61.

Sanctissimo in Christo patri ac domino. Incipit libellus qui dicitur liga fratrum. Domino Clementi divina disposicione sacrosanete Romane ac universalis ecclesie summo pontifici frater Petrus de Lutra, Praemon- stratensis ordinis, vices gerens in cura plebis Lutrensis religiosi viri do-

a) ms. leerer Raum für ca. 1 3/4 Zeile.

b) lies : in illo.

1) c. 22. C. 23. q. 8.

2) Exod. 2,14.

3) Vielmehr Rom. 14,4. \) Vielmehr Cor. 4,4.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 43

mini Hugonis . . . a) prepositi Lutrensis in curia Romana pro nunc constituti, cum omnium subiectione et obediencia devota pedum oscula beatorum. Superni altitudo consilii ad hoc vos in apice pastoralis officii super caulas ovium suarum constituit, ut cuncta a regula rectitudinis obliquata, postquam examini apostolice presidencie insinuata fuerint, cooperante pastorum principe ad statum salutarem salubriter reducantur. Cum igitur nonnulli religiosi et mulieres quedam adherentes eisdem, cu- pientes sancti non esse, sed videri et propter studiorum similitudinem speciem amicicie pretendentes, multos fideles, in simplicitate cordis Deum querentes, lenta voce tenuique sermone ad contemptum doctrine et pre- cepti rectorum suorum, ymmo sancte ecclesie inducunt, iuxta illud luve- nalis in satira VI *) : Vox blanda et nequam digitos habet etc. ; item quod scissa unitate ovilis dominici ruptoque ecclesiastico ordine divi- nitus instituto quidam humiliter rectoribus obediunt, quidam vero ipsis vilipensis per omnia in vita et in morte oculos habent ad religiosos predictos, alios per simulatam religionis speciem ad faciendum similia provocantes ac eo modo quo secundum philosophum II0 Ethicorum a) ex frequenti cytharizare fit cytharista, et universaliter ex actibus generantur habitus, pestem et corruptelam scismatis et heresum perniciter propagantes celsitudini paternitatis vestre aliqua dicta et facta lige dictarum persona- rum, seminarium b) utique iniquitati ministrancia, decrevi rudi stilo descri- bere et ad tribunal apostolice celsitudinis presentare, ut sie de vultu eiusdem Judicium prodeat, et iusticia inter menbra ecclesie subsequatur. Verum quia post opusculum quod intitulatur Laqueus Michaelis, inter alia reco- lende memorie domino Iohanni pape XXII0 oblatum, quievi a scribendo, et secundum illud Ovidii libro V. Tristium3): Adde quod Ingenium longa rubigine lesum Torpet et est multo quam fuit ante minus Fertilis, as- siduo si non renovetur aratro, Nil nisi cum spinis germen habebit ager (fol. 49 v), ex quiete huiusmodi magis ineptus sum effectus c), et de ymo ad summum via naturalis per medium est conscensus, sequens opusculum licet minus dignum per manus reverendi patris domini Iohannis de Co- lumpna, sancti Angeli dyaconi cardinalis, fastigio dignitatis apostolice humiliter offero et presento, ut sie oblati displicentia per meritum im- mediati oblatoris realiter suppleatur, supplicans nichilominus devotissima precum instancia voluntatem bonam gratiose aeeeptari ac defectum in subscriptis de plenitudine potestatis apostolice corrigendis equanimiter su- stineri.

a) Zwei Punkte in der Hss.

I>) ms. seninarium.

c) Korr. a. infectus.

1) Tuvenal, Bat. VI. 197.

L') Cfr. Aristoteles, Ethic. Nikoni. II, l,cap. 1. Opera ed. Firmin- Didot, II 15.

3) Ovid, Trist, lib. V 12, 21-24.

44 III. b) PETRUS DE LUTRA.

I. c. de connexione pestifera quorundam religiosorum et quarundam mulierum.

Licet sedes apostolica pro messe multa operarios multiplicare sata- gens religiosos ordinis fratrum minorum ut cooperatores et submonitores ad dirigendos pedes fidelium in viam pacis rectoribus ecclesiarum adiun- gere et subordinare decreverit, tarnen secundum illud Ovidii libro II Tri- stium x) : Nil prodest quod non ledere possit idem, dum predicti recto- ribus se equare vel preferre cupiunt et ad id se non posse pertingere absque auxilio subdite plebis conspiciunt «), mulierculas quasdam de professione tercie regule a beato Francisco institute deceptas et sibi con- formes effectas attrahunt, ut deinde per ipsas viri seductibiles seducti, contempto rectorum suorum regimine, per rebellionis deum predictorum fratrum vestigia passibus miseris comitentur. Et ista expresse per spi- ritum prophetie previdit apostolus II. ad Thy. III. dicens2): In novissimis diebus instabunt tempora periculosa et erunt homines se ipsos amantes, habentes 3) speciem pietatis, virtutem autem eius abnegantes, et hos de- vita. Ex hiis enim sunt qui penetrant domos et captivas ducunt mulier- culas oneratas peccatis que ducuntur variis desideriis, semper discentes et numquam ad scientiam veritatis pervenienies. Nam ad literam patet, quod isti religiosi domos penetrant mendicando vel eciam mistice con- scientiarum secreta in confessione et alias inquirendo, et mulierculas ut sie seductibiles et dignas seduci ita tradicionibus suis capiunt, quod eis preter auetoritatem scripture (fol. 50) loquentibus credunt, et deinde secundum glosam per eas viros sedueunt, ita quod tarn muliercule quam viri talibus credentes postea non credunt veritati. Unde apostolus ibidem c. III. dicit *•) : Erit tempus cum sanam doctrinam non sustinebunt (glossa : quasi onus non ferunt saltem audire), sed ad sua desideria coacerva- bunt sibi magistros (glossa: multos qui ea doceant que volunt). Ad hanc eciam intencionem apostolus 1. ad Thy. IUI. dicit 5) : Spiritus ma- nifeste dicit, quia in novissimis temporibus dtscedant quidam a fide attendentes spiritibus erroris et demoniorum in ypocrisi loquencium men- dacium (glossa: simulata retigione, ut magis deeipiant), cauterisatam habencium suam conscienciam (glossa : ad istam et stgno mendacii aperti notabilem, ut omnes caveant), ubi nota quod istud est dictum Spiritus fallere non valentis, de quo dicitur Io. XV00): Cum venerit Spiritus veri- tatis, docebit vos omnem veritatem Et quia nunc sumus in novissimis

a) o durch Loch im Papier verschwunden. \) Ovid, Trist, lib. II, v. 266.

2) 2. Tim. 3, 1. 2.

3) Ib. r. 5-7.

4) 2. Tim. 4, 3.

5) 1. Tim. 4, 1. 2.

6) lob. 15, 13.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 45

temporibus in quibus antichristi multi sunt, caveamus ab hiis qui a fide incommutabilis auctoritatis discedunt ac, ut sibi profutura acquirant, spi- ritibus erroris per mendacem doctrinam attendunt, ut accedat de ipsis eciam prophetia beati Petri II. dicentis *) : Venient in novissimis diebus illusores iuxta proprias conscientias ambulantes etc. Que enim potest esse maior illusio et que maior superbiencium elacio, quam quod isti fabricatores mendacii et cultores perversorum dogmatum tradunt se maioris auctoritatis esse, quam sint ecclesiarum rectores, cum pro ipsis nee sit evidens auetoritas scripture divine vel iuris canonici vel eciam dietamen racionis naturalis, sed pocius hec euneta pro opinione contraria suffragentur, prout pulchre quidam doctor in sermone de saneto Paulo qui ineipit: Insiliet in te Spiritus dominus etc. astruit et deducit. Vi- detur autem ista religiosorum et mulierum connexio a duobus causari, videlicet consuetudine et studiorum similitudine. Quia enim, ut dicitur Insti. de Iu. na. gen. et ci. a), diuturni mores consensu utencium compro- bati legem imitantur, et seeundum Tullium in libro de amicicia 3) : Ma- xima est vis vetustatis et consuetudinis. Et isti religiosi istarum mu- lierum sunt duetores sub pretextu dicte tercie regule, vel quoad non reguläres propter altioris paupertatis prerogativam quam isti pre aliis religiosis sibi vendicant, et de facto in familiaritate ducatus vel verius seduetionis multo tempore steterunt et quasi ius in ipsis mulieribus, licet male fidei possessor non prescribat (fol. 50 v), prescripserunt, et quasi consuetudinem vel verius corruptelam induxerunt. Ideoque dieta liga per apostolum multipliciter condempnata diuturna temporis consuetudine roboratur. Preterea quia seeundum Tullium libro I de offieiis 4) : In quibus eadem studia sunt et eedem voluntates, in hiis fit ut eque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque illud quod Pytagoras vult in amicicia, ut unus fiat ex pluribus; et seeundum Iuvenalem in satira VIa 5): utile porro filiolam turpi vetule producere turpem. Et in predictis per- sonis ratione ypoerisis sunt eadem studia, quasi apparencie exterioris sanetitatem sophisticam ostentantis, et pro qualitate matris filia nascitur: liga dietarum personarum ex studiorum similitudine et seduetoria doc- trina quasi matre et a religiosis predictis quasi patribus in dietas mu- lieres quasi filias transfusa nexu indissolubili copulatur. Et ideo dicte mulieres sive allegetur ewangelium sive sanete matris ecclesie statutum per ecclesiarum rectores auetoritate ordinaria predicantes, nullatenus cre- dunt, nisi dictum per fratres et visitatorem prescripte tercie regule fuerit approbatum.

1) 2. Petr. 3, 3.

2) Inst. I, 2 de iure nat. et gentium et civili, § 9.

3) Cicero, De amicitia c. 19, § 68.

4) Cicero, De offieiis I, 17, § 56.

5) Iuvenal, Sat. VI 240 f.

46 III. b) PETRUS DE LUTRA.

IL c. ostendens, quod ex connexione predicta uterque Status est quasi monstruosus.

Macrobius libro secundo super sompnium Scipionis dicit *): Ex duabus rebus dulcibus amaritudo non perveniet nee ex duabus amaris dulcedo nee ex gemino frigere calor aut frigus ex gemfno calore nascetur ; om- nis enim qualitas geminata crescii, numquam ex duplicatis similibus con- trarietas emergit. Ex quibus patet, cum regulariter simile a) additum simili h) faciat ipsum maius et inter causam et causatum sive in bonis sive in malis sit quedam naturalis convenientia, dicente Piatone Thymei I02): cause que, cur unaqueque res sit, ostendunt}earundem rerum consanguinee sunt; dicente eciam domino Mt. VII0 3): Non potest arbor mala fruetus bonos facere. quod ex liga supra ostensa mala novissimi temporis, que in primitiva ecclesia pre- dixit apostolus, elapsis iam ab incarnatione domini ex integro M°CCC°XLVI annis, multiplicantur et augentur, ut accedat de hoc illud, quod apostolus de adventu antichristi II. ad Thes. II. dicit4): Misterium iam operatur iniquitatis, glossa: Iam in ipsis inieiis accessionis antichristi invenitur (fol. 51) iniquitas, sed mistica id est pietatis nomine palliata, ut velint haberi ministri Christi, cum sit pseudo. Ubi nota, quod specialiter istud misterium iniquitatis consistit in resistendo veritati. Unde II. ad Thy. III. B) post verba supra allegata dicitur: Quemadmodum Iannes et Iambres c) restiterunt Moysi, ita hii resistunt veritati. Causam autem huiusmodi ibidem apostolus premittit, dicens6): Eruntd) homines se ipsos amantes etc. Nam dicte persone, se mutuo comendantes et arguere non argumentis vo- lentes, in tantum se ipsas diligunt, quod iuste reprehense in eos qui se arguunt, contumelias refundunt. Unde de quolibet talium dicit Grego- rys VIII. Mor. '): Redargucione deterior redditur, quia quasi dire per- cussionis iaculum estimat puritatis. Unde exasperatus protinus in con- tumelias surgit et que mala exaggeret contra vitam correptoris inquirit. Demonstrare longe incomparabiliter reum e) reprehensorem suum desi- derat, ut innocentem se non suis actibus, sed alienis criminibus ostendat, ita ut sepe homo redargucionis aliquid se dixisse peniteat, et quasi a

a) ms. simulj.

b) ms. sitie.

c) ms. Mambres.

d) ms, erant.

e) ms. rerum.

1) Macrobius, Comm. in somn. Scip. 1. II. c. 15, 30 (ed. Fr. Eyssenhardt. cd alt. p. 642).

2) Plato, Tim. ed. Firmin-Didot II 204 (?)

3) Matth. 7, 18.

4) 2. Thes. 2, 7.

5) 2. Tim. ?,, 8.

6) Ib. v. 2.

7) Gregorius, Moral. 1. VIII. in c. IX. Job. c. 42, 67, Migne P. L. 75, 842 [274J.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 47

carpentis manu sie a corripientis animo quidam, ut ita dixerim, sanguis meroris currat a). Et re vera si diligenter notetur radix perverse unionis et fruetus iniuste defensionis contra veritatem vite et doctrine, qua in se carentes ipsam in ceteris inpugnant, et quod in istis aliud est in facto, aliud in verbo, aliud in esse et aliud in apparere, merito Status ipsorum hinc et inde dicetur esse monstruosus eo Ioquendi modo, quo Bern. li. de consid. ad Eugenium dicit1): Monstruosa res est summus gradus et ant'mus infimus usw. bis stabilitus. Et quia seeundum philosophum II. Ethic.: oportet in obscuris certitudinem 2), libet generalitatem predicte monstruo- sitatis venari in aliquibus casibus particularibus, prout id negocii qua- litas et presens brevitas poterit sustinere.

Ubi, licet multa ab aliis dieta induci possent, et specialiter posita in quadam compilacione que ineipit ab illo verbo Ysaie XXXIII: Ecce vi- dentes clamabunt foris etc. et per XIIII rubricas distineta de periculis novissimi temporis loquitur 3), tarnen ne opusculum ex prolixitate fasti- dium generet, (fol. 51 v) libet intentum prosequi per novum modum recitandi, ubi advertendum quo ad b) fratres, quod Status eorum ex duobus specialiter videtur monstruosus, videlicet in res habendo et utendo, et deinde in essendo et docendo. Licet enim ipsi fratres ex voto sue professionis teneantur esse expropriati et specialiter ab omni reeepeione peeunie per se vel per interpositam personam exclusi, salvis tarnen qui- busdam condicionibus et modificacionibus pro fratrum serenandis con- scieneiis per declaraciones diversorum summorum pontificum desuper factis, seeundum quas omnis proprietas et dominium fratribus in rebus huius mundi expresse interdicitur et cavetur, ne habeantdomos ad locandum, ortos, agros vel vineas ad colendum vel peeunias nomine oblacionum vel alias in ecclesia vel extra reeipiant; ipsi tarnen, tactu peeunie dumtaxat ex- cepto, peeunias per altaris ministros et servientes suos indistinete reci- piunt, redditus perpetuos et alia bona immobilia tenent et emunt et ab aliis pro se emi permittunt, talibusque in expendendo ita laute et libere utuntur, sicut multi religiosi habentes propria in communi, indieta sibi exilitate usus c) non obstante, volentes huiusmodi (?) d), quantum ex facto colligitur, sibi ita bene licere, sicut aliis, salva etiam, ut volunt, intra preeepti violacionem de talibus non habendis sui voti puritate. Item licet fratres in essendo, non in quantum dicit actum essendi, sed debitum,

a) ms. curat.

b) ms. q° odt.

c) Schwarzer Fleck.

d) ms. Ijm oder hm mit Strich darüber.

1) Bernhard, De consid. lib. IL c. 7, Migne 1. c. 421 1 750).

2) Aristoteles Eth. Xik. IL c. 2, ed. Firmin- Didot II 16 (?)

3) Ies. 33, 7. — Vgl. Guilelmi de S. Amore, Tractatus de periculis no- vissimorum temporum in Opera (17-72), Constantiae 1632.

48 III. b) PETRUS DE LUTRA.

teneantur esse mansueti in verbis et factis, dicente beato Francisco in regula c. III1): Exhortor fratres meos in domino Iesu Christo, ut, quando vadunt per mundum, non litigent neque contendant verbis nee alios iudi- cent, sed sint mites, paeifici, modesti, mansueti et humiles, honeste lo- quentes omnibus, sicut decet. Ipsi tarnen in docendo contra preeeptum ecclesie, quod habetur sub ti. de pri. et ex. pri. c. Religiosi § Quibus, in co. cle. a), ecclesiarum prelatis detrahunt laycosque retrahunt ab eccle- siarum suarum frequencia et accessu, non attendentes illud Ieron. a) in epistola ad Helyodorum sie dicentis3): Absit ut de hiis quidquam si- nistrum loquar, qui apostolico gradni succedentes Christi corpus sacro ore conficiunt, per quos eciam nos Christiani sumus, qui claves regni celorum habentes quodammodo ante diem iudicii iudtcant, qui sponsum (fol. 52) domini sobria castitate conservant.

Pensatis igitur hiis que ad sensum videntur, patet quod isti sunt in paupertate copiosi, in abstinentia gulosi, in humilitate elati, in pereeptis benefieiis ingrati, que omnia ipsos quasi faciunt monstruosos; et ideo, quia dans occasionem dampni dampnum dedisse videtur, patet, quod illi qui dando peeunias fratribus modis prohibitis b) ipsos fovent in pre- dictis, magis peccent, quam aliquid mereantur, eo quod donum suum propter defectum modi et contrarietatem termini tendat quodammodo in delictum, dicente Tullio li. 11° de offieiis4): benefaeta male locata male facta arbitror. Et istud deduxi lacius in summa que intitulatur Lex rectorum c. IX. in fi. tarn in textu quam in glossa. Item quoad mulieres predietas monstruosum statum videmus similiter ex duobus, videlicet ex vocali paupertate et palliata voluptate. Nam plures ex eis tarn regu- läres, quam non reguläres, sub habitu begginagii in concilio Viennensi condempnato inter cetera se asserunt voluntarie paupertatis seetatrices, et tarnen adulando divitibus et viis aliis quibus possunt res usu con- sumptibiles et non consumptibiles colligunt indistinete, sieque fit, quod tales nonnumquam diciores fiunt divicias relinquendo, quam fuerunt pos- sidendo. Preterea dietarum personarum habet assertio, quod cum Deus omnem creaturam homini subiecerit et homo devotus bene mereatur uti creatis a Deo et specialiter delicatis quibus fortificetur, ut Deo posset deservire, licitum sit eis, ymo quasi meritorium, uti eibis et potibus de- licatis. Et istud est dietamen devotorum moderni temporis multum dif- ferens a dictis et factis patrum antiquorum. Unde in historia tripartita

a) ins. id.

b) ms. folgt et.

1) Regula bullata, ed. H. Boehmer, Analekten z. Gesch. d. Franciscus v. Assisi. Tüb. Leipz. 1904, S. 31.

2) c. 1. De privilegiis et excessibus privilegiatorum in Clement. (V. 7).

3) Hieronymus Epist. 14, Opera ed. Vallarsius I 34.

4) Cicero, De offieiis II. c. 18, 62 (Vers des Ennins).

III. b) PETRUS DE LUTRA. 49

li. VIII. c. 1° *) legitur de sancto patre Macario, quod quidam vehementer accensus siti aquam sibi ut biberet postulavit usw. bis paululum ra- piebam. Et revera, cum secundum Macrobium non longe post verba sua supra allegata2) (fol. 52 v): usque ad contrarietatem inicia et sequencia dissidere natura non patitur, ut albi inicium nigrum vocetur, et siccum sit humoris exordium, bonum de malo et ex amaro inicio dulce procedat, et Status dictorum fratrum sit fundatus quantum ad inicium in summa paupertate dicente beato Francisco in regula c. VI 3) : Hec est celsitudo altissime paupertatis que vos, beatissimos fratres meos, heredes et reges regni celorum instituit etc., statum perfectum «) non pauperem, sed pau- pertatem vocando in abstracto, quam quidem h) paupertatem, eciam mu- lieres alteram partem lige facientes, ut plurimum se sponte assumpsisse testantur, monstruosum est satis, quod post huiusmodi inicium in pro- gressione tarn largus modus tenendi et utendi in rebus temporalibus in dictis statibus est subortus, ita tarnen, quod contra ea que magistra experiencia edocet, dicte persone sanctitatem in se omnino esse conten- dunt et se mutuo excusant et tuentur, ut accedat illud lob XXXIX4): Protegunt umbre umbram eiust quod tractans Gregorius XXXIII Mor. 5) dicit : Umbre umbram protegunt, dum nequissimorum facta nequiores perversis patrociniis tuentur. Quod ad hoc faciunt, nedum culpa, in qua et ipsi obligati sunt, in aliis corrigitur, ad ipsos quandoque ve- niatur. Se igitur tegunt dum alios protegunt, quia sua vita c) prevident impediri, unde alios considerant libera correpcione confundi.

III. c. ostendens, quod dicti religiosi ad solidandam

ligam credentibus sibi mulieribus

prescriptis nonnumquam predicant erronea atque falsa.

Quia modus agendi imitatur modum essendi, dicente commentatore in de substancia orbis 6), quod operacio arguit formam, experimur cot- tidie, quod ex liga huiusmodi causatur falsitas predicandi. Nam dicti fratres inter alia statum suum rectoribus preferre cupientes tradunt aucto- ritatem predicandi et confessiones audiendi sibi competere originaliter ex commissione d) sedis apostolice, rectoribus vero ex commissione epi-

ci) ms. 1 p frm mit Abkürzungsstrich. b I ins. quida.

c) Lies: suam vitam.

d) ms. commissionis.

1) Hist. tripart. 1. VIII. c. 1, Migne 69, S. 1105 B (332).

2) Macrobius Comm. in Somn. Scip. Üb. II. c. 16, 3 (ed. Eyssenhardt p. 643).

3) Regula bullata ed. H. Boehmer 1. c. S. 32.

4) lob 40, 17.

5) Gregorius M. Moral, libr. XXXIII in c. XI B. lob c. 4, 10 (Migne 76, S. 675 [1080]).

6) Averroes, De substantia orbis. Venetiis 1553.

Scholz, Texte. 4

50 III. b) PETRUS DE LUTRA.

scoporum, quod tanquam contrarium sacre scripture et canonibus iuris, prout in 1° c. summe que dicitur Lex rectorum luculenter deduxi, non caret scrupulo heretice pravitatis. Et istud preter ibi dicta est intencio beati Bern, libro (fol. 53) III. de consid. ad Eugenium inter alia sie di- centis1): Erras si ut summam ita et solam institutam a Deo tuam apo- stolicam potestatem existimas — bis: nisi a Deo. Et post pauca: De- nique idem ait bis: sunt et inferiores. Et quibusdam interpositis subdit 2): V iderat hoc qui dicebat bis: de celo duxit originem. Et sie patet quod rectores habent ordinariam potestatem originatam a Deo, fratres vero non. Et ideo rectores auetoritatem suam, ut doctor eorum, scilicet frater Bonaventura, in breviloquio suo parte VI. c. X. notat 3), et ea que sunt sue iurisdicionis possunt alteri committere, quod fratribus predictis non competit, tanquam adiunetis et subordinatis de iure privilegiato recto- ribus supradictis. Preterea dicti fratres indistinete tradunt, quod subditi rectorum ipsis irrequisitis contra provisionem generalis concilii extra de pe. et re. c. Omnis 4) sibi possint confiteri. Sed quia doctores iuris ca- nonici in glossa constitucionis Super cathedram 5) et alibi et eciam theo- logi traetantes XXI. di. IUI. sen. 6) contrarium notant, dicta assertio tot testibus reprobata absque speciali deduccione pro falsa et temeraria est habenda, alias dicti fratres, de gratia rectoribus adiuneti, processu tem- poris enormiter statum rectorum ledere possent contra intencionem vi- carii Christi, volentis utique opus domini sui in rectoribus per statum fratrum iuvare et non infirmare. Dicta eciam fratrum assercio multum derogat obedientie et reverencie subditorum ad suos rectores, et ut sie, tanquam bonis moribus inimica, est a fidelibus repellenda, saltem sub ea generalitate, qua fratres ipsam de facto introdueunt, nee obstat, quod loh. Andree in glossa dicte constitucionis Super cathedram super voca- bulo libere"') videtur opinioni {fol. 53 v) fratrum favere, quia quod ibi dicit non probat, aliis contrarium probantibus, unde sibi credi non oportet. Ar. ad hoc IX. ego solis a) 8). Item dicti fratres pocius lanam et lucrum in ovibus Christi, quam pastum querentes, nunc publice, nunc oeculte tradunt, quod non obstante c. animarum periculis sub tit. b) de sepul. H.° VI0 9), sibi et aliis liceat dare consilium super sepulturis apud se eli-

a) ms. solum.

b) ms. sutide.

1) Bernhard, De consid. 1. III, c. 4. nr. 17. Migne 182, S. 768 (433).

2) 1. c. nr. 18, S. 768 f.

3; Bonaventura, Op.ed. st. et c. pp. coli, a S. Bonav. (Quaracchi 1891), V 276. A) c. 12 De poenitent. et remiss. X (V, 38).

5) c. 2 De sepult. in extrav. comm. (III, 6).

6) Petrus Lombardus, Sentent. 1. IV, dist. 21, 7, Migne 192, S. 897.

7) Joh. Andreae, Glossa ordinaria zu c. 2 De sepult in Clement. (III, 7).

8) c. 5. dist. 9.

9) c. 1. De sepult. in VIto (III, 12).

III. b) PETRUS DE LUTRA. 51

gendis, eo quod verbum inducant in dicto capitulo positum, non ha-

beatur«) simplici et caritativo consilio, nisi forsan nimis continuaretur, ita

quod sepeliendus per ipsum animum suum in partem omnino contrariam b)

prime sue intencioni inclinaret. Et ad hoc facere videtur natura vocabuli.

Nam inauco componitur a preposicione in et a verbo duco, unde, ut

dicunt, cum prepositio in composicione compleat et augeat interdum si-

gnificatum vocabuli cui additur, induco tantum sonat quantum valde

duco, et in iure interdum cohercionem notat, sicut eciam in aliquibus

literis apostolicis in quibus dicitur : moveas et inducas. Sed quia ista

assercio sub specie columbina lupine avaricie famulatur, prout ex eo

colligitur, quod pauperibus contemptis et derelictis dictum consilium di-

vitibus ingeritur, congruum videtur dictam excusacionem malicie repro-

bare, ubi notandum, quod in dicto capitulo c) verbum inducant ponitur

negacione premissa; unde videtur, quod clerici et religiosi non debeant

aliquem ad eligendum sepulturam apud se inducere et insuper inducentes

de contrario informare, ne permittendo fieri, quod fieri non debet, sint

in culpa. Ar. ad hoc habes XXII, q. V. c. de forma *) in textu et in

glossa, que brevitatis causa notare hie obmittam. Ad hanc eciam inten-

cionem facit d) illud Mt. VI 2) : Et ne nos inducas in temptacionem etc.,

quod communiter exponitur, inducas id est induci permittas, et sie pre-

posicio in augmentum notat in ordine ad negacionem precedentem, in

Signum, quod nichil qualitercumque fieri debeat, quo animus infirmi

contra motum sue mentis ad eligendam sepulturam inclinetur. Et certe

mirum e) est, quod isti tantam vim faciunt de loco sepulture, cum tarnen

vilis locus non obsit bonis, nee nobilis locus prosit maus, dicente Io.

Belet/) in summa3): Lucifer a celo fuit prostratus et Adam a para-

diso fuit {fol. 54) eiectus: Ioab g) in tübernaculo interfectus fuit et lob

in sterquilinio h) triumphavit. Unde eciam II. Machabeorum V. dicitur4):

Non propter locum gentem, sed propter gentem locum dominus elegit.

Et ideo Gregorius in IUI. dialogi 5) certis astruit miraculis, quod maus

sepultura sacrorum locorum magis obsit, quam prosit. Et Augustinus in

a) ms. habeat.

b) ms. contraetam.

c) ms. capello.

d) Korr. fecit.

e) ms, nurti. /; ins. bolet. g) ms. Job.

//) ms. schuiliuio.

1) c. 18, C. 22 q. 5.

2) Matth. 6, 13.

3) Joh. Belethus, tbeol. Paris., Rationale dir. offic. c. 139, Migne202, S.157.

4) 2. Macc. 5, 19.

5) Greg. M. Dialog. 1. IV. cap. 50 ff . Mignc 77, 412 ff.

52 III. b) PETRUS DE LUTRA.

libro de cura pro mortuis agenda *) philosophos gentilium narrat sepul- ture curam contempsisse, illud Lucani in li. VII0 quo ad finem 2) in Testi- monium adducens, ubi dicit: libera fortune a) mors est, capit omnia tellus, que genuft, celo tegitur, qui non habet urnam, ubi per urnam vasculum, in quo more veterum cineres crematorum funerum reponebantur, intel- ligi vult. Quod Lucanus satis ubi supra tangit; Ovidius IUI. Metha(mor- phoseon) dicens3): Quodque rogis b) superest, una requiescit in urna. Et nota, quod extrema dicte lige tarn coniunctim quam divisim propter hoc, ut corpora mortuorum sibi attrahant, spondent interdum infra certum numerum dierum animas moriencium de penis liberare, adicientes, quod alius Christi confessor beatus Franciscus pluries purgatorium ingrediatur et animas sepultorum apud fratres a penis liberet et absolvat. Dicunt eciam, quod sepulti apud alios multa milia missarum sui ordinis perdant, tanquam exclusi a suffragio earundem. Sed ista erronea sunt et ab- surda c), cum indubium sit multos apud fratres corpore sepultos anima cum purpurato divite sepeliri in inferno. Et dato, quod omnes essent in purgatorio, dicti tarnen fratres tanquam ignorantes mensuram divine iusticie et beatus Franciscus a divina iusticia non discordans non pos- sunt certam assignare regulam vel habere potestatem super liberacione purgandorum. Ultimum eciam dictum et errorem continet et diminutam arguit caritatem; si enim misse fratrum alibi sepultis non prosunt, ipsi, per errorem ab usu ecclesie recedendo, pro fidelibus in communi ora- tiones non emittunt, contra quod Augustinus ubi supra dicit *) : Non suntpre- termittende supplicaciones pro spiritibus mortuorum, quas faciendas pro omnibus in christiana societate defunctis etiam tacitis nominibus eorum sub generali commemoracione suscepit ecclesia, ut quibus ad ista desunt pa- rentes aut filii aut quicumque cognati (fol. 54 v) vel amici, ab una eis ex- hibentur pia matre communi. Preterea si fratres sepultos alibi a suis orationi- bus excludunt per caritatis defectum, modum orandi abiciunt, quo salvator nos orare volentes precepit dicere : Pater noster, Mt. VI0 ') et non pater meus etc. Quod <0 tractans Cyprianus in exposicione oracionis pretacte dicit 6): Deus pacis et concordie magister, qui docuit unitatem sie orare unum pro omnibus voluit, quomodo in uno omnia c) ipse portavit. Et hec inter multa, que docentur preter racionem et auetoritatem, exempli causa dixisse sufficiat ad dietam rubricam explanandam.

a) ms, fortuna. b) ms. regis korr. in rogis. c) ms. obsurda. d) ms. Q'd. e) Lies : omnes.

1) Augustinus, De cura pro mortuis gerenda 4 (II), Opera ed, Maur. Paris 1837, VI 869.

2) Lucan. Pharsal. 1. VII. 818 f.

3) Ovidius Metamorph. IV 166.

4) Augustinus 1. c. 6 (IV), p. 861.

5) Matth. 6, 9.

6) Ciprianus, De oratione dominica c« 8, Migne 4, S. 524.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 53

IUI. c. ostendens, quod dicti fratres per terciam re- gulam a beatoFrancisco institutam, in quantum«) ex factis colligitur, viam habent matri ecclesiarum

iura minuendi. Licet tercii ordinis a beato Francisco instituti professores sacerdotem alicuius approbate religionis pro visitatore habere possint, consulitur tarnen in regula sua propter respectum ad instituentem, ut aliquem reli- giosum de ordine fratrum minorum assumant, quod quidem consilium ex liga predicta arcius et forcius omnibus preceptis ewangelicis custoditur, ita quod per consequens ecclesiarum rectores per personas tercii ordinis contempnuntur et in suis iuribus notabiliter defraudantur. Et quia ut di- citur insti. de gra. cogn. '): veritas magis occulata fide quam per aures animis hominum infigitur, dicente eciam (H)oratio b) in poetria veteri 2): Segnius irritant animos dimissa per aures, quam que sunt oculis su- biecta fidelibus etc.: sufficit quo ad premissa ea que cottidie videntur de piano enarrare; nam ut dicit Tullius 1° Rhetorice3): assumpcio que perspicuam omnibus veritatem continet nichil probacionis indiget. Licet enim rectoribus ex divina missione, de qua dicitur Luc. X4): designavit dominus et alios septuaginta duos et misit illos etc. competat predicare verbum Dei tamquam successoribus LXX1I discipulorum, ut probatur XXI. di. c: In novo testamento 5) et per magistrum IUI sen. di XXIIII6), tarnen si contingat fratres et rectores predicando in unam horam concurrere, supposito eciam, quod rectores peticiores sint fratribus, dicte mulieres sua affectione private seducte solos fratres audiunt eorumque nutibus plus quam rectorum preceptis obediunt et intendunt, non advertentes illud Luc. X° 7) : Qui vos audit, me (fol. 55) audit, quod utique de recto- ribus dicitur et non de fratribus antedictis. Item cum ex regula sua sin- gule persone quolibet mense unum denarium usualis monete massario suo dare teneantur, et insuper singulis annis trium missarum celebra- cionem pro vivis et mortuis procurare, dicte mulieres per premissa quasi signa de linquendis suis elemosinis infra terminos et personas sue lige informata oblaciones solicitas et de prescripta consuetudine matricibus

a) ms. qua mit Abkürzungsstrich.

b) ms. orato mit Strich über dem letztoi o.

1) Inst. III, 7, 9 (de gradibus cognationis).

2) Horatius, Epist. lib. II, 3, v. 180—181.

3) Cicero, Rhetorica (De inventione) lib. I, c. 36 § 65« (rec. C. F. W. Müller, I, 1 p. 154).

4) Luc. 10, 1.

5) c. 2( dist. 21.

6) Petrus Lombardus, Sentent. t. IV. dist. 24, 9, Migne 192, S. 904.

7) Luc. 10, 16.

8) Aristoteles, De partibus animalium lib. I c. 1 ? Firmin-Didot Hl 219, 59 ?

54 III. b) PETRUS DE LUTRA.

ecclesiis debitas subtrahere non verentur. Preterea cum super certis transgressionibus et levibus dicte mulieres per visitatorem suum de or- dine minorum assumptum argui et emendari debeant, hocque tamquam exorbitans a communi observancia ecclesie ad consequenciam non sit trahendum, prefate tarnen mulieres, forsan ex privata instinccione fra- trum, eo modo quo secundum philosophum XI0 de animalibus ]) artifi- cium operantis manifestatur in operato, in confessionibus faciendis nexu indissolubili conglutinate sunt fratribus, quasi a iugo et subieccione rectorum penitus sint exempte. Item dicte mulieres, quasi instar aliorum religiosorum, in eligenda sepultura velle vel nolle non habeant, prout dicitur c. religiosi sub ti. de sepul. libro VI0 2) absque aliqua excepcione apud fratres petunt sepeliri, quasi ordinatam et sub precepto sibi indictam ibidem censeantur «) habere sepulturam. Unde ratione dicti tercii or- dinis inordinate se habentis in premissis et aliis Status rectorum divi- nitus institutus multiplicem patitur lesionem et multo maiorem pate- retur, si fratribus liceret personis b) tercii ordinis porrigere eucharistiam salutarem, timendumque foret, quod unitas divini ovilis ut plurimum scinderetur. Et ista dico secundum cursum Spyrensis et Wormatiensis diocesum, in quibus a tempore co. cle. publicatarum fratres commu- nionem dictis personis nullatenus porrigere presumpserunt. Et quia c), inter popularium opiniones dubitatur, an tercia regula verum ordinem constituat, sciendum, quod in co. cle. sub ti. de sen. ex. c. Cum ex eo 2), dicte persone terciam regulam professe dicuntur esse de ordine peni- tentum vel continentum (fol 55 v); sed si consideretur, quod ceteris or- dinibus intimum obedienciam, continenciam et abdicacionem «0 proprie- tatis tenere, prout beatus Franciscus in capite regule sue fratribus mi- noribus tradite tangit, et tercius ordo admittendo coniugatos continenciam excludit et propriis utitur in speciali, reservando sibi modicum de obe- dientia, ipse non participat cum aliis religionibus omnino univoce, sed forte secundum quandam analogiam, in cuius forte Signum persone dicti ordinis ex regula sua transitum liberum habent ad aliam religionem ap- probatam. Quibus eciam consideratis cum esse ordinis modo tenui in dictis personis subsistat, non videbitur mirabile, quod ipse ad singulares et inordinatos actus in turbacionem e) ecclesiastici ordinis faciliter incli- nantur. Et quia, ut dicit Petrus Blesensis in epistola ad Carnotensem clericum 3) : Simplicitas est negligencie filia, contumacie mater, radix

a) ms. censtantur. b\ ms. per soni.

c) Folgt getilgt: non constituatur.

d) ms. abdica, dann eine Silbe ausradiert, conem.

e) ms. turbacoe.

1) c. 5. De sepult. in VIto (in, 12).

2) C. 3 De sent. excomm. in Clement. (V. 10).

3) Petrus Blesensis Epistolae ? nichts zu finden, vgl. Migne 207, S. 1-560.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 55

peccati, nutrix adulterii, mortis eterne preambula, imperatrix inferni, interest summi pontificis, cui intimum est habere sollicitudinem super ecclesias universas, ut pulchre deducit Bern. li. 11° de consid. ad Euge- nium l), penis et remediis «) congruis prescriptis deordinacionibus obviare, quia forsan secundum illud phiiosophi X. Ethicorum 2): Non facile est ex antiquo consuetudinibus comprehensa sermonibus transformare, contra premissa non sufficiunt verba vel monita, sed pene exemplares inten- tivum peccandi efficaciter restringentes.

V. c. ostendens, quod fratrum ex causis premissis et similibus exemptio est dampnosa.

Beatus Bernardus antiquos canones sequendo li. III. de consi. ad Eugenium 3) tangens ordinem 6) militantis ecclesie exemplatum secundum ordinem ecclesie triumphantis, ponit abbates subesse episcopis, ita quod quodam c) ordine mediorum usque ad summum pontificem pervenitur, et iste ordo tollitur per exempciones, quas pulchra deductione ibidem astruit non esse iusticie, sed pocius potestatis, et asserit ecclesiarum corruptelas per exempciones huiusmodi et insuper detrimentum spiritualium suboriri et temporalia detruncari. Et licet ibi dicta ad probacionem presentis in- tencionis sufficere videantur, sciendum tarnen est, quod quidam sol- lempnes (fot. 56) doctores in suo secundo quolibet q. XIX d) probant 4), quod expedit tamquam simpliciter bonum, quod papa sciat secreta omnium religiosorum, ut sie partes multitudinis ecclesiastice absque mutua lesione possint in pace et concordia conservari, et cum talia scire non posset per totum mundum, nisi mediantibus episcopis, qui talia propter exemp- ciones scire non possunt, concludit in fine questionis exempciones sim- pliciter esse malas. Sed hiis que magnum rigorem continent absque preiudicio summi pontificis prelibatis, ad viam miciorem übet declinare, quia indubium est, quod sedes apostolica pluries paci et quieti famulorum Dei providere volens exempeionis Privilegium ipsis tradidit de gracia apostolice potestatis iudicantis forte tales correctores non egentes contra oppressores et offensores solum esse muniendos. Et quia abusus privile- giatorum in propriarum animarum perniciem et aliorum detrimentum suum convertit, Privilegium illud merito ipsis esset auferendum, ut pro-

a) Korr. a. remedijos.

b) ms. ordinene.

c) ms. quedam.

d) ms. q. XX (radiert) XIX.

1) Bernard 1. c. II. c. 6, Migne 1. c. 748 (410).

2) Aristoteles, Ethic. Nie. X. c. 9 (10), ed. Firmin-Didot II 127, § 5.

3) L. c. III, c. 6. Migne I. c. 766—769 (431—433).

4) Unbekannter Autor.

55 III. b) PETRUS DE LUTRA.

batur extra de priv. c. ut privilegia l) in textu et in glosa, ubi nota, quod isti exempti pro minimis non exemptos per conservatores suos trahunt ad loca remota, qui ipsos eciam pro maximis obstante exempcione nee per litteras ordinariorum nee per litteras in forma communi a sede apostolica impetratas aliqualiter possunt convenire ita quod ut plurimum gementes cogantur iuri suo cedere et actiones suas relinquere inexpletas. Unde sedes apostolica, postmodum «) forsan contra huiusmodi providere volens, certos casus expressit, in quibus exempcione non obstante exempti coram locorum ordinariis possunt convenire, ut patet sub ti. de pri. et ex. pri. c. volentes li. VI0 2), licet adhuc dictorum fratrum curiosa rebellio variis subterfugiis et iniuriis, quibus litigatoris simplicitas deluditur et deicitur, non cesset exempeionis Privilegium in grave dispendium sacer- dotum seeundi ordinis retorquere; et amplius de die in diem retorqueret, si forma nova semper tuenda constitutionum Super cathedram, que in- cipit Frequentes 3), non emanasset a sede supra dieta.

Preterea cum fratres minores alias coram ordinariis super certis exces- sibus in ius vocati fuissent, simplicem exemptionem domini Bonifacii VIII. pro (fol. 56v) sua defensione protulerunt, sed quia Ordinarius ille vice et nomine domini episcopi Wormatiensis per c. Volentes sub ti. de pri. et ex. pri. li. VI0 4) pronunciavit contra exemptionem b) et huiusmodi pronunciatio transivit in rem iudicatam, tandem iidem fratres aliam exemptionem domini Benedicti pape exhibuerunt, continentem expresse, quod fratres nee racione delicti nee contractus vel rei de qua agitur possint vel debeant coram locorum ordinariis conveniri. Ubi si que- ratur, an liceat pape dare tale Privilegium, magis volo periciores audire, quam aliquid temere iudicare, nam prima sedes a nullo iudicabitur, ut XXI. di. nunc autem, in fine 5). Sed certus sum per experienciam, quod tale Privilegium per abusum eorum, quibus concessum est, ministrat fomentum peccandi et in enormem lesionem tendit iuris alieni; et ut sie omnino expedit pro bono communi, immo ipsis quibus indultum est, quod penitus revocetur.

ä) ms. pt.

b) Folgt ausgestrichen : dni. bndei pp.

1) c. 24- X De privil. (V, 23).

2) c. 1 De privil, in VIto (V, 7).

3) c. im. De iudieiis in extrav. comm. (II, 1).

4) c. 1 De privil. in VIto (V, 7).

5) c. 6. dist. 21.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 57

VI. c. osten den s, quod dicte mulieres,sive sintde re- gula sive non, tenentur preceptis ecclesie obedire et in d i v i n i s o f f ic i i s et verbi Dei propositione habere

respectum ad rectores.

Beatus Gregorius XXXV. Mor. *) de obediencia pulchre loquens dicit: Sola obedientia virtus est que virtutes ceteras menti inserit insertasque custodit; et ideo, cum Status dictarum mulierum, eciam regularium, inni- titur obediencie, que non evacuat, sed presupponit obedienciam in pre- ceptis Dei et ecclesie, ut ex serie regularum tarn fratrum minorum, quam sororum tertii ordinis, si diligenter notetur, in multis locis patet, se- quitur, quod necessarium est dictis mulieribus precepta Dei et ecclesie observare. Unde dicitur Mt. XIX 2): Si vis ad vitam ingredi serva man- data. Et ne credas hoc solum esse referendum ad precepta Dei, audi quod Mt. XXIII 3) de tenentibus cathedram dicitur: Omnia quecumque dixerint vobis, servate et facite. Unde secundum sententiam beati Iero- nimi in epistola ad filiam Mauritii imperatoris *): sicut mel nisi favoram cubiculis conservetur, subsistere non poterit, et vinum, nisi boni a) odoris vascuüs faveatur, vini svavitatem b) amittit, ita bona que volun- tarie assumuntur absque preceptoram Dei observantia. subsistere non possunt ad salutem. Unde hiis (fol. 57) diffusius premissis subdit : Tunc proderit amplius fecisse [quam iussum est, si quod iussum est, feceris; nam quomodo plus fecisse gloriaris, si minus aliquid facias? cupiens divinum implere consilium, ante omnia serva mandatum. Et quia plures magis exemplis, quam rationibus ad assenciendum veritati indu- cuntur, libet dictam intentionem venari per exempla, ubi nota, quod Christus et beata virgo preceptis exempli gratia se subdere voluerunt, ut patet in eius circumcisione, ad templum delacione post impletos pur- gacionis dies, templi accessu ob reverenciam diei festi, de quibus omnibus habes Luc. II.5); quod eciam Christus templum de consuetudine quesierit, probatur Io. II. c. V. VII. et VIII °). et alibi in multis locis sancti ewan- gelii. Actis eciam V. dicitur 7), quod Petrus et Iohannes ascendebant in templum ad horam orationis nonam et Act. V. 8). in fine de apostolis dicitur, quod omni die in templo non cessabant docentes et ewangeli-

a) ms. bonis.

b) ms. svavitatis.

1) Gregorius M. Moral 1. XXXV. in cap. XII. B. Job., c. 14, 28. (Migne 76, S.765 [1155]).

2) Matth. 19, 17.

3) Matth. 23, 3.

4) Weder bei Hieronymus, noch bei Gregor d. Gr.

5) Luc. 2, 21—24.

6) Joh. 2, 13; 5, 1 ; 7, 10, 14; 8, 2.

7) Act. 3, 1. 8; Act. 5, 42.

58 III. b) PETRUS DE LUTRA.

zantes Christum Iesum. Item Dan. VI. legitur *), quod Daniel contra edictum Darii regis fenestris apertis in cenaculo suo contra Ierusalem tribus temporibus in die flectebat genua sua et adorabat Deum. Item IUI. Reg. V. legitur 2) de Naaman, quod mundatus in terra Israel a lepra, ipsam terram honoravit ex permissione Helysei partem ipsius ad terram suam deducendo. Ex quibus omnibus colligi potest, quod parrochiani suam matricem ecclesiam, templo Iherosolimitano eciam in maiori gloria succedentem secundum illud Aggei II3): Magna erit gloria domus istius novissime plus quam prime, ex debito debent frequentare et sua presentia honorare. Sienim Naaman, ut pre — (fol.57v) — tangitur, terram in qua a lepra carnis mundatus fuit, tantum honoravit, quod partem terre secum detulit, secundum veriorem opinionem, pro eo quod secundum magistrum hystoriarum 4) ex causa faceret altare domino ad immolandum, multo forcius nos fideles in matricibus ecclesiis verum manna, id est corpus Christi, suscipientes et a lepra Spiritus per confessionem emundacionem capientes, tenemur, ne ingrati videamur, ipsas ecclesias frequencius ce- teris accedere ipsasque habere in reverencia ampliori. Et quia hec ita se habent, accessit ad predicta preceptum ecclesie de matricibus ec- clesiis frequentandis, ut patet extra de p. et a. p. Ut dominicis 5) et de con. di. 1. c. Si quis 6) et c. Missas 7) et c. Cum ad celebran- das *), ita quod rector potest ad hoc compellere subditos suos per com- municacionis sententiam, ut notatur in dicto c. Missas, in quo inter alia dicitur, quod si fecerint, ab episcopo, confundantur: ab episcopo, id est sacerdote suo, ar. ad hoc XCV a). di. c. Olim 9) et XCIII. di. c. Le- gimus 10); confundantur per excommunicacionem secundum illud IL b) ad Thes. III, xl) : Si quis non obedierii verbo nostro, per epistoiam, hunc no- tate, et ne commisceamini cum illo, ut confundatur. Preterea VII. q. 1. c. Precepit ia), dicitur : Monachorum vita — vel pascendi. Et quia rectores ex officio presidentes tenentur docere et pascere subditos suos tamquam hü, quibus dictum est in LXXII discipulis illud Marc. ult. 13): Euntes in

ci) ms. XXV. lies XCV. b) ms. III.

I) Dan. 6, 11.

2; IV. Reg. 5, 17.

3) Agai 2, 9.

4) Hist. scholastica. Migne 198, S. 1392.

5; c. 2. De parrochiis et alienis paroch. X. (III, 29).

6) c. 35. dist. 1. De consecr.

7) c. 64. ib. H) c. 65. ib.

9) c. 5. dist. 95 (?).

10) c. 24. dist. 93.

II) 2. Thess. 3, 14.

12) c. 45. C. 7. q. 1.

13) Mc. 16, 15.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 59

mundum Universum predicate ewangelium omni creature, et subditi suis rectoribus obligantur pocius in recipiendo pastum sacre doctrine, re- spectum habebunt ad rectores, quam ad fratres predictos, ut sie sal- vetur unio de qua VII. q. 1. c. dicit1): Scire debes episcopum in ecclesia esse et ecclesiam in ipso. Nam hoc potest fieri, quando rector sub- ditorum curam gerit, et ipsi suo rectori humiliter obediunt et intendunt, ut fiat unum ovile et unus pastor. Et licet hec ita se habeant, dicte tarnen mulieres spiritum libertatis, ut credunt, sequentes, errorem dudum condempnatum ab ecclesia in sibi similibus, quo asserebant se non obli- gari ad aliqua preeepta ecclesie, ut habetur sub ti. de. here. c. [foL 58) Ad nostrum co. cle. a), per suam rebellionem denuo videntur innovare, non attendentes, quod Act. XV. legitur 3) de Paulo, quod perambulans Syriam et Ciliciam preeepit custodire preeepta apostolorum et seniorum, ubi per seniores rectores designantur. Nam presbyter grece, latine senior interpretatur, et presbyteri sacerdotes vocantur, ut dicitur XXI. di. c. cleros 4). Hec autem que premissa sunt, pro tanto posui, ut ex hiis, cum de similibus idem fit iudicium, dicte mulieres in premissis et sibi similibus sanete ecclesie preeeptis ineipiant obedire, dicente Ieronymo in epistola ad Demetriadem virginem 5): Inicium obediencie est, quod pre- cipiatur velle cognoscere, et pars obsequii didicisse, quid facias. Et quia premissa ad populum loquens predico, predictos fratres graviter michi infestos sencio. Unde üregorius III. Mor 6) tractansilludJob.il.7): nemo loquebatur ei verbum, dicit: Tacentes adversarios habemus — ad altum vox reeta loquentis trahat.

VII. c. ostendens, quod sedes apostolica super defec- tibusetexcessibus personarum dicte 1 i g e in commo- dum rectorum tenetur de competenti remedio Pro- vider e.

Quia seeundum philosophum II. Ethic.8) intencio legislatoris est cives facere bonos, et dominus papa in ordine ad finem supernaturalem a) eterne beatitudinis est universalis legislator tocius ecclesiastice multitudinis, que corpus Christi misticum constituit, ipse tenetur menbra tocius ec- clesie in ordine ad finem et eciam inter se in debito ordine et regimine

a) ms. sup(er)na curalem.

1) c. 8. C. 7. q. 1.

2) c. 3. De haeret. in Clement. (V, 3).

3) Act. 15, 41.

4) c. 1. dist. 21.

5) Vielmehr Ep. Pelagii, Augustini Opera ed. Maurin. II 1389, § ().

6) Gregor M. Moral. 1. III. in cap. II. B. Job., c. 26, 52 (Migne 75, S. 625 [94]).

7) Job 2. 13.

8) Aristoteles, Ethic. Nie. II, 1 c. 1. ed. Firmin-Didot II. 15.

60 III. b) PETRUS E DLUTRA.

conservare, quod primo persuadetur in hunc modum. Beatus Augu- stinus XIX. de. civi. de. dicit *) : Ordo est partum dispariumque rerum sua loca cufque tribuens {fol. 58 v) disposicio. Et ideo summus pon- tifex menbra ecclesie bene ordinat, si cuique suum statum conservat. Unde cum dicti fratres rectoribus subordinentur, prout in summa que dicitur Lex rectorum deduxi tarn in textu quam in glossa, non possunt ad pacem ordinari, nisi privilegia «) graciarum, in quibus rectoribus se preferre vel equare conantur, eis in toto vel in parte subtrahantur. Equalitas enim potestatis fomentum litis subministrat, secundum illud Lucani li. 1° 2) : Nulla fides regni sociis omnisque potestas impaciens consortis erit. Nee gentibus ullis b) credite nee longe fatorum exempla petantur fraterno primi maduerunt sanguine muri. Preterea apostolus ad Ro. XII. tradit 3) ecclesiam esse unum corpus diversorum menbrorum et actuum. Unde ad similitudinem corporis naturalis et menbrorum suorum ecclesia in suis menbris debet regulari. Nunc autem in corpore naturali ita est ut dicit Tullius libro III. de offieiis 4) quod unumquodque menbrum, si sensum hunc haberet, ut putaret se posse v alere, si proximi menbri valetudinem ad se traduxisset, necesse esset totum corpus de- bilitari et interire. Ergo pari modo ad conservacionem corporis Christi mistici, quod est ecclesia, requiritur, quod unum menbrum non detrahat alteri nee ad se rapiat commoda aliorum. Hoc enim pacem societatis humane tollit et nature adversatur, dicente Tullio, ubi supra5): Detra- here alteri aliquid et hominem hominis in commodo suum comodum augere — quam mors. Et post pauca: Si sie erimus affecti, ut propter suum — generis societatem. Et ideo papa qui datus est a domino tocius ecclesie speculator per legem ordinacionum suarum, dicente philosopho X. Ethic.0), quod lex coactivam habet potenciam, tenetur providere, quod dicti fratres cum suis fautrieibus falcem suam non mittant in messem rectorum, prout faciunt et {fol. 59) semper facere consueverunt, alioquin debita habitudo inter menbra ecclesie tolletur necesseque erit ecclesiam in esse spiritualis virtutis et gracie minui atque infirmari.

Et quia, ut dicit Ciprianus in traetatu de lapsis 7) : Aperiendum est vulnus et siccandum c) et putredinibus amputatis medela forciore cu-

a) ms. pncla mit Abkilr zun gsst rieh.

b) ms. Ulis.

c) Lies: secandam.

1) Augustinus, De civit. Dei XTX. c. 13, Corp. SS. eccl. 40, 2, S. 395.

2) Lucanus, Pharsalia Hb. I, 91—95, ed. Hosius, Leipz. 1905, S. 5.

3) Rom. 12, 4. 5

4) Cicero, De offieiis 1. III. c. 5, 22 (rec. C. F. W. Müller, IV, 3, p. 96).

5) Cicero 1. c. c. 5, 21.

6) Aristoteles, Ethic. Nik. X, 2, c. 9, ed. Firmin-Didot II 128.

7) Ciprianus, Liber de lapsis c. 14, Migne 4, S. 477.

III. b) PETRUS DE LUTRA. 61

randum, vociferetur et clamet licet egrotus, gracias agit postmodum senciens sanitatem, übet puncta aliqua correctione digna quasi epilo- gando ponere, ut potencie active domini pape quasi certa potencia Pas- siva corrigendorum possit respondere. Ubi sciendum, quod dicti fratres asserunt se saltem post horam diei nonam pocius predicare ad populum, quam rectores, ita quod tunc rectori predicare volenti prius vel postea predicando cedere vel differre contradicunt, ymo quasi ins pinguius haben - tes in officio predicandi conqueruntur se impediri a rectoribus, si predi- cando in illa hora concurrant cum eisdem. Item recipiunt confessiones par- rochianorum, cum non constet rectoribus de licencia hoc faciendi ab episcopis sibi data vel negata. Item audiunt confessiones in diversis dyocesis, unius tantum episcopi licentia desuper petita et obtenta. Item contra constitucionem Super cathedram ad confessionis et predicacionis officia admittunt personas illitteratas et minus ydoneas, rectoribus detrahentes et falsa sepe predicantes, prout supra c. III. in aliquibus punctis est narratum. Item oblaciones in pecunia consistentes in ecclesia publice recipiunt super altare, et in- super domos, ortos, census perpetuos et alia bona immobilia emunt, re- cipiunt et possident ita libere, sicut persone ordinum non mendicantium et habentium propria in communi, ex quibus rectores in oblacionibus et legatis multipliciter defraudantur. Item in sermonibus parvam vel nullam faciunt conscientiam hominibus super solucione decimarum predalium, ymo interdum predicant, quod solvi non debeant ex communicacionis prop- ter hoc sententiam incurrendo. Item variis allectivis retrahunt homines ab ecclesiarum suarum frequencia et accessu. Item sub pretextu visita- cionis sibi in personis tercii ordinis competentis (fol.59v) easdem per- sonas taliter regulant, quod in nullo credunt se matricibus ecclesiis et earum rectoribus obligari. Item, quod dictis mulieribus falsa in angulis, dum tarnen fratribus utilia sint, seminantibus, ipsi fratres per veritatis doctrinam nullatenus se opponunt. Item dicti fratres quartam seu cano- nicam portionem rectoribus debitam non absque mortali peccato temere detinent et solvere pluries requisiti contradicunt. Item multa dictis fra- tribus precepta sub verbis preceptoriis vel equipollentibus, quoad pecu- niarum recepcionem et alia, regulariter et sub specie liciti et honesti, licet ad peccatum mortale obligent »), transgredi non verentur. Item quod rectores in premissis et eis similibus propter exemptiones nullam possunt consequi iusticiam a fratribus antedictis. Preterea dicte mulieres quarum alique sunt reguläres, alique vero voluntarie pauperes vocantur, inter alia licet divisim b) errant in subscriptis et suum errorem c) au- tumant sanctitatem. Primo asserunt, quod paupertas ipsarum sit ita li-

a) Folgt ein wohl ans S verschriebenes Zeichen, dann ausgestrichen.

b) Lies wohl: diversim. C) ms. folgt aut.

62 III. b) PETRUS DE LUTRA.

bera, quod preceptis ecclesie vel rectorum ipsius artari non debeat, sed potius permitti, ut citra preceptum faciat, quod sibi Caritas suaserit fa- ciendum. Item, quod exclusis ecclesiarum rectoribus dicunt se velle obe- dire Deo et aliis non suis prelatis, qui ipsas dirigant per viam viciniorem veritati et saluti. Item, quod diebus dominicis et festivis pro audiendis missarum sollempniis ex statuto ecclesie et aliis diebus de congruo non teneantur matricem ecclesiam frequentare. Item quod rectores ecclesiarum, quibus iure ordinario competit proponere verbum Dei, non debeant vel possint post prandium predicare, ita quod pocius illa hora debeant audire alios, etiam minus peritos quam rectores. Item, quod non teneantur suis rectoribus post prandium in aliquo obedire. Item, quod fratres et sorores tercie regule eciam in hiis que regulam non concernunt, magis teneantur fratribus quam rectori matricis ecclesie vel eius vices gerenti obedire. Item, quod fratres minores commmuniter in foro (fol. 60) penitencie habeant maiorem auctoritatem, quam plebani, quod eciam dicti fratres asserere non formidant. Item, quod dicte mulieres sepulturam matricis ecclesie, in quantum ex factis colligitur, indistincte et regulariter non sine presumptione vehementi spernentes «), secrete tradicionis vel ordi- nacionis extra matricem ecclesiam eligunt sepulturam. Item, quamvis fratres minores domus in Lutra a tempore publicatarum constitucionum Clementinarum non presumpserint eucharistiam ministrare, modo tarnen excommunicati ab homine et a iure et Ute pendente super canonica por- cione et aliis iuribus parochialibus, idem fratres dictis mulieribus per ligam predictam vivificum sacramentum ministrare in precipuis festis non verentur, sicque a frequentia et omni obedientia matricis ecclesie et rectorum suorum ipsas abstrahunt contra canonicas sanctiones. Item, quod omnia dicta et facta fratrum erronea laudant in omnibus supra- positis indistincte. Sane fratres prefati assencientibus sibi dictis mulie- ribus alia quedam puncta graves in fide et moribus errores continentia astruunt et defendunt. De quibns quia in tractatu directo reverendo patri domino P. episcopo Penestrino, et intitulatur Scisma fratrum, pro viribus disserui, ipsorum in probacionem in premissis duxi committendam. Et quia, ut dicit Bern, li IUI. de consi. ad Engenium *): Impunitas ausum parit, ausus excessum, decet te, sanctissimum patrem nostrum dominum papam dementem VIm, licet tibi racione nominis clemencia competat, Proverb. ult. 2): Lex clemencie in lingua eius, spinas et tribulos dictorum malorum de orto ecclesie sarculo discipline funditus estirpare, ut per- fectio operum, in senario nomen tuum distinguente desingnata, copioso virtutum fenore in ecclesia denuo tua sollicitudine revirescat. Unde, ut

a) Nachgetragen unter der Zeile.

1) Bernhard I. c. IV, c. 9, Migne 1. c. 786 (444).

2) Prov. 31, 26.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 63

utar verbis Bern, ubi supra li. II0 x) : Leva oculos consfderacionis tue et vide regiones, si non sint magis sicce ad ignem, quam albe ad messem, glorifica manum et brachium dextrum (fol. 60 v) in faciendo vindictam in nacionibus, increpaciones in populis, in alligando reges eorum ir. compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis ; quatenus tandem pro sollicitudine corrigendi is, qui reddet mercedem laborum sanctorum suo- rum, te cum multitudine electorum tue eure creditorum terram viventium, quo seeundum Ambrosium in libro de bono mortis 2) peccata non pene- trant et nisi virtutum vivit gloria, feliciter faciat introire, ipso prestante qui trinus et unus regnat per infinita secula seculorum. Amen a).

1) Bernhard 1. c. II. c. 6. Migne 1. c. 749 (420).

2) Ambrosius 1. c. c. 9. Opera ed. Caillau II 79 (Migne 14, S. 580).

IV. Andreas de Perusio, Contra edichjm Bavari.

aus Ottobon. lat. 2795. fol. 134— 159 v.

(fol. 134). Tractatus fratris Andree de Perusio ordinis fratrum minorum contra edictum Bavari.

Sanctissimo in Christo patri et domino domino Iohanni divina pro- videncia sacrosancte Romane ac universalis ecclesie summo pontifici frater Andreas de Perusio ordinis minorum sincere humilitatis obedien- ciam ac pedum oscula beatorum. Cum a reverendo patre et domino do- mino Iohanne sancti Theodori dyacono cardinali et apostolice sedis legato nuper receperim in mandatis, ut edictum heresiarche Bavari, quod incipit: Gloriosus Deus et sublimis dominancium dominus contra vestre bea- titudinis eminenciam pro ingenii mei viribus impugnarem, nisus sum ideo solo nomine edictum argumentis, racionibus ac sanctorum patrum auctoritatibus b) ostendere penitus nulluni esse, necnon et contra raciones eius sophisticas, ymo magis hereticas, vestre sanctitatis beatitudinem deffendere vel potius declarare c) ipsam Davitice turris clippeis immobi- liter extitisse d) munitam. Vestre igitur sanctitati hanc paginam predicta breviter continentem ausus sum transmittere, ut a vobis, qui beati Petri sedem et fidem tenetis, recipiatur vel respuatur, prout scrinium vestre prudencie ydoneum iudicabit.

Agrediens igitur quod supra polliceor, omissis brevitatis gracia ver- borum incompactorum calumpniosis multiplicitatibus que predictus here- siarcha in serie sui edicti vel pronunciacionis eloquitur, eandem erroneam et falsam pronunciacionem ad tria sola puncta curavi reducere. Nam sensum et sentenciam eiusdem adequate et (fol. 134») sine diminucione continent meo exiguo et parvo iudicio, et propter eadem precise blasfemus predictus periculosam suam tyrannidem et manifestas hereses presump- cione dampnabili nititur palliare.

Sit igitur secundum preposterum ordinem, sed necessario commu- tatum primus articulus predicte pronunciacionis, scilicet quod flagiciosus prefatus asserit vestram sanctitatem heresim publice predicare per- fectionem paupertatis altissime in Christo penitus denegando, ex quo dicit sequi Christum non fuisse perfectissimum viatorum. Hoc autem elicitur ex extravaganti illa, que incipit Cum inter nonnullos, a vestra sanctitate

a) Mit blasser Tinte v. Hd. sec. 15 dazugejügt : Qui scripta sua dextera sit benedicta etc.

b; })is. auctoribus. c; ms. declare. d) ms. extisse.

IV. ANDREAS DE PERUS10. 65

de fratrum nostrorum et multorum in theologia doctorum comuni consilio et assensu cum multa maturitate digesta, ubi dicitur, Christum in spe- ciali aliquid habuisse ac eciam in comuni, sibique ius utendi, vendendi, donandi ex ipsis eciam alia acquirendi compeciisse secundum sanctarum testimonia scripturarum. Contra quod arguit predictus hereticus cum suis complicibus, nee credo ad hoc aliquam racionem haberi possi- bilem, nisi istam vel elicitam ex eadem, scilicet quod ex hoc sequeretur Christum non fuisse perfectissimum viatorum propter carenciam summe et altissime paupertatis. Ad quam racionem exeludendam, in qua vis racionum omnium, ut michi videtur, ad hoc induci possibilium conti- netur, probandum aeeipio, quod licet Christus in speciali aliquid habuerit ac eciam in comuni, eciam sibi iura predieta competerint, non tarnen hoc perfectioni derogat a) Christi, quin ipse fuerit perfectissimus viatorum. Ad cuius evidenciam duo premitto preambula.

Primum : propter quid secundum sanetorum sententiam (fol. 135) paupertas, que omnium expropriacionem includit, inter bona spiritualia debeat numerari. Ait enim Origines super illo verbo Matth. 19 l): Si vis perfectus esse *>), vade et vende omnia que habes et da pauperibus : Non sie intelligit, ut in ipso tempore, quo tradiderit bona sua pauperibus fiat omnino perfectus, sed ex Uta die ineipiet speculacio Dei adducere eum ad omnes virtutes. Ex quo videtur velle, quod deposita c) sarcina deliciarum facilius quis ad divinorum contemplacionem et dilectionem assurgit per quam adducetur ad omnes virtutes in quibus summa perfectio continetur.

Cui eciam consonat quod ait ibidem Hylarius2): Grave, inquit, onus (1) innocencia subit incrementis opum oecupata. Onus d) intelligo per quod non potest faciliter ad contemplacionem et dileccionem celestium ele- vari, quod onus d) a se abiciunt perfecti pauperes, dicente Augustino 3) de verbis domini : Amici Christi sunt, qui omnia sua dimiserunt, ut Deo sine seculari compede expediti servirent, et ab honeribus mundi liberatos velut pene natos sursum humeros tollerent. Item ibidem Crisostomus in omelia sie inquit 4) : Adiectio diviciarum maiorem accendit flammam et violencior fit cupido. Ex quo verbo colligitur, quod pro tanto est melius non habere divicias, quia ex se divicie ad terrenorum dilectionem incli-

a) ms. derrogat.

b) ms. folgt et getilgt.

c) ms. depposita, wie stets.

d) ms. bonum.

1) Origenes Comm. in Matth. tom. XV, Migne, Patr. Graeca 13, S. 1303 c

2) Hilarius Comm. in Matth. c. 19, Migne 9, S. 1026 (7<>l .

3) Augustin Sermo 61, ed. Maurin. V, 1, 508??

4) Crisostomus in Matth. Homelia 63 (al. 64) §2, ed. Montfaucon VII 7<>(>.

Scholz, Texte. 5

66 IV. ANDREAS DE PEKUSIO.

nant, animum inflamant; ideo recte ibidem ait Rabanus l) : Tucius autem est nee habere nee amare divicias. Item Augustinus2) de verbo, divicias inclinare ad superbiam asserit, cum ex eis maxima dicat superbiam gene- rali, sie inquiens : Nichil est (fol. 135) quod tantum generent divicie quam superbiam. Ex quibus omnibus patet paupertatem ideo inter bona spiritualia numerari, quia seeundum Ylarium, Augustinum et Originem, ut proximo ostensum est, paupertas ad superiora erigit, seeundum Crisosto- mum ex contrario sensu amorem temporaliutn minuit, seeundum Augu- stinum ex eodem sensu superbiam exeludit, quia scilicet habere divicias, quod est paupertati contrarium, inclinat ad opposita omnium predictorum.

Ex quo eciam sequitur manifeste, quod paupertas non est perfectio proprie, que est nostrarum actionum finis, sed ministerium, quo mediante ad perfectionem caritatis, que seeundum apostolum finis est preeepti, con- scendimus, dicente eciam abbate Moyse in collacionibus 3): primum ieiu- nium, vigilie, meditacio scripturarum, nuditas ac privacio omnium facul- tatum, non perfectio, sed perfectionis ministeria sunt, quia non in ipsis consistit diseipline illius finis, sed per illa pervenitur ad finem. Et su- perius dixerat, quod ad perfectionem caritatis istis gradibus conamur ascendere.

Seeundum premitto preambulum, quod seeundum Augustinum De bono coniugali 4) bonum cuiusque virtutis vel aeeipitur quantum ad actum exterioris operacionis vel quantum ad habitum affectionis, sicut verbi gratia virtus paupertatis quantum ad actum per temporalium actualem abdicacionem datur intelligi, quantum ad habitum seeundum prepara- cionem animi, quo quis seeundum divinum beneplacitum predieta bona temporalia relinquere est paratus. Ex hiis autem preambulis infero sie quod in hoc articulo principaliter intendebam, scilicet carentiam actualis (fol. 136) paupertatis, non dico habitualis, Christo summam perfectionem non tollere, quia non tollit perfectionem summam, cuius remocio non includit nee inclinat ad imperfeccionem. Quia habens oppositum non tohitur, nisi per oppositum formaliter vel virtualiter; sicut frigus non tollitur, nisi per calorem vel rem aliquam virtutem caloris habentem. Sed habere11) actualiter aliquid in speciali vel in comuni, quod est oppo- situm paupertati, non includit imperfectionem, quia tunc paupertas, quod est eius oppositum, perfectionem includeret contra dieta, cum solum sit via ad perfectionis apicem conscendendi seeundum Originem et abbatem Moysen, ut est in proximo allegatum. Nee ad aliquam imperfectionum

ai ms. habetur.

1 Rabanus Comm. in Matth. lib. VI. c. 19, Migne 107, S. 1021.

2) Augustin Sermo 61 (de verb. Dom. 5) ed. Maurin. V, 1, 508.

3) Abbas Moses in Joh. Cassiani Collationes I c. 7, Migne 49, S. 490. 489. 4; Vgl. Augustin De bono coniugali 25 (XXI), 1. c. VI 562.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 67

predictarum Christus a)inclinat, cum huiusmodi inclinatio ex parte inclinati disposicionem exigat b) ad peccatum, et nisi inclinabile ad imperfectionem nichil inclinet, Christus eciam ad nullum inclinans sit peccatum, cum nullo modo peccare potuerit aliquo genere peccatorum, secundum magis- trum sententiarum libro III. di. XII. 1). Ergo manifeste sequitur, quod habere aliquid in speciali vel in comuni vel iura predicta que vestra sanctitas Christum habuisse asserit, summam Christi perfectionem non auffert nee arguit ipsum non fuisse perfectissimum viatorum.

Secundo oppositum eius, quod in Christo non necessario ponitur, in eo positum imperfeccionem non arguit. Sed ponere in Christo abdica- cionem omnium bonorum, que est paupertas secundum eos altissima, necessarium non existit, quia talis abdicacio ad perfectionem ponitur acquirendam et ad removenda impedimenta, que ab eadem acquirenda vel exercenda retrahere possent secundum sanetorum testimonia (fol. 136) predictorum, propter que in Christo non est necessarium actualem ponere paupertatem, cum Christus fuerit in statu perfectionis in perfectione immo- biliter confirmatus. Ergo habere aliquid quod opponitur paupertati altis- sime, potest poni in Christo, imperfectionem non arguens in eodem. Tercio illud, quod vere ponitur in Christo, in eo imperfectionem non arguit, quia impossibile sequi non potest.

Sed in Christo ponitur, quod vere et sine fictione aliquid terrenum habuit, cum infirmorum personam aeeepit in loculis que habebat, exem- plum vivendi seipsum prebens omnium ac eciam infirmorum, secundum summam domini Nicholay extra de verborum significat. c.Exiit libro VI.02). Quod exemplar non fuisset verum sed fictum et sophisticum, si aliud ostendisset opere, quam habuisset mente ; igitur sie habere, in Christo imperfectionem aliquam non concludit.

Quarto fuga amota imperfectione quam includere potest, scilicet homines plus debito timendi et Deum minus debito diligendi, Christo com- petivisse, ewangelii scriptura testatur. Igitur et habere temporalia pre- dictis modis exclusa imperfectione quam aliquando arguunt in habente sibi posse competere, equali videtur racione probari. Sed imperfectio est inclinacio, quam divicie faciunt in habente, quibus ad dilectionem earum nimiam et dilectionem Dei non perfeetam aliquis secundum sane- torum predictorum testimonia inclinatur. Amota igitur imperfectione pre- dicta, que a Christo secundum prefata necessario amovetur, Christus res temporales in se perfectus existens in speciali habere poterat ac eciam in comuni habitu. Beatus Augustinus in libro de bono {fol. 137) coniu-

a.) ms. Christum, b) ins. exhigat.

1) Petrus Lomb. Sent. 1. III. dist. 12, Migne 192, S. 780 f. § 3. 4.

2) c. 3 de verb. signif, in VIto (V, 12).

68 IV. ANDREAS DE PERUS10.

gali sie ait1): Virtutes cum aliquandj opere manifestantur, aliquando habitu latent; quocirca sicut non est impar meritum paciencie in Petro qui passus est, et in Ijhanne a) qui nullas expertus est nupeias, et in Abraham qui filios generavit. Illius enim celibatus et itlius connubium pro temporum distribucione Christo militaverunt. Sed continenciam Io'iannes in opjre, Abraham in solo habitu habebat. Res ergo ipsas si comparemus, nullo modo dubitandum est meliorem esse castitatem con- tinencie, quam castitatem coniugalem; homines vero cum comparemus, ille est melior qui bonum amplius habet,

Ex hac autem auetoritate sie arguo. Sicut pro diversis temporibus propter Dei preeeptum et utilitatem comunem castitas nupcialis Abraham et virginitas Iohannis sunt equalis meriti apud Deum, quia equaliter a Deo preeepta et equaliter suis temporibus universo utilia seeundum Augu- stinum in auetoritate predieta dicentem : illius enim celibatus et illius connubium pro temporum distribucione, ecce, quod equaliter utiliter utilia, Christo militaverunt, ecce, quod equaliter preeepta; ita modo simili, pau- pertas et Christi divicie, equalis possunt esse meriti apud Deum, quando scilicet pro tempore Christus divicias habuit, ex patris preeepto seeundum formam b) constituens infirmorum, et pro tempore nichil habens se ex eodem preeepto formam constituens eorum qui maioris perfectionis apicem co- nantur attingere. Ex hiis autem sequitur evidenter, quod si paupertas extrema in Christo extitit (fol. 137), summam ab eo perfectionem non tollens, ita et divicie perfectione eadem ab eo non exclusa, cum esse possint equalis meriti seeundum predieta, fuisse potuerunt penitus in eodem.

Sexto ex eadem auetoritate sie arguo. Habitualis paupertas et non actualis cum bono equali seeundum quod quis melior alio iudicatur, paupertati actuali seeundum predicte auetoritatis exempla non immerito comparatur. Per bonum autem equale intelligo caritatem, seeundum quam bonitas in omnibus mensuratur, quia Caritas est summum bonum, amplum donum, in quo pendet totus ordo preeeptorum, sicut feria seeunda maioris ebdomade canit sacrosaneta mater ecclesia. Summum autem seeundum philosophum nono methaphysice in omnibus est mensura. Per pauper- tatem habitualem intelligo animi preparacionem ad omnia semper pro divino placito relinquendum, licet actualiter ex divino placito habeantur. Sic Abraham seeundum predieta in habitu castitatis habebat seeundum animi preparacionem predietam, seeundum quam semper paratus erat exire

a) Fehlt im ms.: qui passus non est, sie non est impar meritum conti- nentiae in Joanne.

b) Ergänze : se.

1) Augustin, De bono coniugali I. c. 25 (XXI), p. 562 und 564.

2) Ambrosius Expositio Ev. sec. Luc. 1. VII § 55, ed. Maurin. IV 944 (158).

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 69

in actum, nisi divinum beneplacitum cognovisset. Ex istis igitur sequitur evidenter, quod Christus habitualem paupertatem modo predicto habere potuit, eciam aliquid terrenum possidens, et tarnen propter excellenciam caritatis semper existens perfectissimus viatorum, ut sie breviter arguetur: oppositum paupertatis actualis stante paupertate habituali cum caritate suprema in Christo apicem perfectionis non tollit, et per consequens Christus in se perfectus existens habere aliquid potuit in speciali actualiter ac eciam in comuni.

Has autem duas ultimas raciones duplici auetoritate {fol. 138) con- firmo : prima est beati Ambrosii super Lucam c. 31 traetantis ibidem verbum Actuum tercio : Argentum et aurum non est michi. Non hoc, inquit, gloriatur Petrus quod argentum et aurum non habeat, sed quod servet domini mandatum, qui preeepit : nolite aurum possidere, ubi expresse patet quod meritum non consistit in non habende quia in hoc Petrus non gloriatur, sed solum in perficiendo domini voluntatem.

Precisa igitur causa perfectionis est observacio dominice voluntatis, usf.

(fol. 138). Auch die Apostel besassen etwas. Die perfectio besteht nicht in actuali expropriatione, sed solum in implecione dominice volun- tatis. Ex hiis autem potest evidenter deduci a), scilicet edictum heresiarchi predicti contra beatitudinem vestram non invehat, quia dicitis eciam apostolos aliquid actualiter habuisse.

(fol. 138»). Die Stelle Luc. 22 gilt nicht für alle Zeiten etc. (bis fol. 144). Verteidigung sowohl der Dekretale Nicolaus' III. , als der Bulle Ad conditorem canonum-, die paupertas actualis ist nicht nötig für den Status perfectorum (fol. 142). Der Vergleich mit der Ehe, bezw. Ehe- losigkeit, passt nicht; denn Christus und die Apostel konnten keine Ehe eingehen, quia matrimonium constat esse perpetuum etc.

(fol. 144). Ex predictis igitur meo iudicio liquet aperte articulum here- siarche Bavari quo dicit, ideo Christum fuisse altissimum vel sanetissimum pauperem, quia aliter non fuisset perfectissimus viatorum, si de actuali paupertate intelligitur, falsitatem continet manifestam, si de habituali, contra sanetitatem vestram notam alieuius calumpnie non inducit.

Secundus articulus pronunciacionis predicte hoc continet sententia- liter et in brevi, quod heresiarcha predictus eminenciam vestre beatitu- dinis sicut hereticum arguit pro eo, quod iura imperialia et temporalia sicut iuste sibi debita oecupavit, quod eciam contra se ipsum, quem im- peratorem asserit, nulli in temporalibus de iure subiectum, ausi estis contra Christi doctrinam et exempla temerarie procedere. Et iniuste multa eciam alia contra eandem blasfemando proloquitur, sed quia illa predictus hereticus non asserit heresim sapere, nee per ipsam sui edicti nullitatem nititur roborare, maxime cum sint facti et veritate tacita manifestam con-

a) Ergänze: quod.

70 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

tineant falsitatem, censui non necessarium contra illa invehere. predictas presenti pagine non inserendo blasfemias. Ad excludendam igitur hanc temerariam assercionem probandum accipio ad summum pontificem ac eius iurisdiccionem non solum spiritualia, sed eciam temporalia, necnon imperatori quecumque eciam in ecclesia consistent, in aliquibus debeant pertinere {fol. 144v). Nach Hieronymas in c. 24 dist. 93 soll die pluralitas ordinum auf die Einheit zurückgeführt werden; geistliche uni weltliche Gewalt sind nicht unabhängig von einander, koordiniert, sondern die eine der andern untergeordnet, und zwar die weltliche Gewalt der geistlichen in allen Beziehungen, Tenporalien und Spiritualien, weil sonst iudex spiritualium (fol. 145) non haberet iudicium liberum, cum se cerneret eidem quem iudicat in temporalibus, se in spiritualibus debere obsequi et subesse, et tunc iniusticiis et iniquitatibus via et materia pararetur... (fol. 145'). Ideo cum papa sit ultimo fini prepositus, sicut tenetur omnes ad finem dirigere iuxta posse, ita etiam a peccato, quod est fini contrarium, abvertere renitentem: ex quo seqüitur manifeste, quod si princeps temporalium vel etiam imperator in exercitio temporalium aliquid peccando faciat, propter quod a fine debito abvertatur, ipse etiam in temporalibus ad papam sicut ad summum iudicem pertinebit. Ex quo ulterius seqüitur, quod si hereticus vel scismaticus, sicut in proposito de heresiarcha Bavaro noscitur verum esse, fideli preficiatur populo, papa potest eum deponere, temporalibus privare, omnes iuramento sibi fidelitatis abstractos absolvere, ne scilicet talis ex temporalibus occasionem capiat cum sibi subiectis populis a fide et ab obedientia sancte ecclesie necnon a fine ultimo per consequens deviandi. Beispiele der Exkommunikation und Absetzung von Kaisern und Königen durch die Päpste aus dem kanonischen Rechte (fol. 146). Weitere Argumente für die Ueberordnung der geistlichen Jurisdiktion aus Aristoteles, N. T. und Canones... (fol. 147)... Supplementum negligentie durch die geistliche Gewalt... (fol. 148)...

S2d ut ulterius proprio iugulem gladio supradictum hereticum qui se ipsum ex verbis propriis asserit imperatorem non esse, sed tyrannum et scismaticum ecclesiastice unitatis, sie ex verbis eius infero evidenter, ad papam a) vel de imperio vel de temporalibus administrare pertinet vel eciam iudicare, igitur predictus scismaticus iura imperii dampnabiiiter usurpavit, dicens, quod est suum, (ut) h) ipse pertinaciter asserit in pronunciacione predieta. Consequenciam probo. Nam sicut ipse ibidem dicit, ius imperii ex sola electione confertur; sed ipse electus non extitit, igitur iura imperialia obtinere non potest. Quod autem electus non extitit quodam coassumpto medio infero ex assercione c) predieta. Nam ille noscitur non electus, qui eligitur ab hiis, quos est evidens ius eligendi nullatenus obtinere. Sed

a; ms. aid ppam.

b) Fehlt im ms.

c) »is. asseracione.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 71

sui quos asserit electores ius eligendi non habent, cum si quod ius eligendi habeant, obtinent ab apostolica sede, sicut evidenter apparet in cronicis et extra de electione Venerabilem *); quod ius eis sedes apostolica concedere non potuit, predicto heretico concedente nichil de imperio vel de iuribus imperii pertinere a). Nee obstat, si dicat ius eligendi suis elec- toribus ex consuetudine antiqua competere, que iure difficiente iuris effi- caciam habere dignoscitur; quia si iure electores sui eligendi ius aliis competens usurparunt (fot. 148v), furtum non est dubium commisisse. Sed nullidubium, quod für nullo unquam tempore prescribit; et per consequens nee se taeri possunt consuetudine, cum debeat existens rationabilis legi- time esse prescripta, extra de consuetudine, c. fi ''). Nee eciam in hoc potest populi, qui eligendi ius habet b), assensus tacitus excusare, cum non sit verisimile populum tali usurpacioni c) prebuisse assensum, nisi quia propter sedem apostolicam ius electionis in alios transferentem predictos electores crediderit d) iustum titulum habuisse. Qui quidem titulus cum per dictum Bavarum sit iniustus, quia nichil pertinet ad sedem aposto- licam de talibus ordinäre, et per consequens cesset causa assensus populi, eciam populi indubitabiliter cessabit assensus, cum cessante causa cesset effectus, extra de peni. et re. cum infirmitas 3). Ut autem exclusis tenebris presentis articuli veritas clarius patefiat, adducantur rationes probantes contrarium, que ponuntur in assercione predieta evi- denter, ut puto, et faciliter dissolvende.

Folgen 7 auetoritates des kanonischen Rechts von der Ueberordnung der kaiserlichen Gewalt im Weltlichen und der Trennung der beiden Gewalten: 1) 23. q. 4 c. quesitum 4), ubi dicitur quod potestas secular'um iudicum est a Deo; 2) Augustin super Joh. 8. di. quo iure B) (fol. 149) 3) Cyprian in 10. di. quoniam idem 6) 5) 96. di. duo sunt 7) . . 5) eodem di. c. Si Imperator. 8) 6) Innocentius, extra de foro compet. licet et e. ex tenore 9), qui fili sint legit. causamque 10) 7) Alexander extra de ap. si

a) scilicet ad sedem apostolicam.

b) ws. habent.

c) ms. talem usurpacionem.

d) ras. crediderint.

1) c. 38 X de elect. (I, 6).

2) c. 11 X de consuetud. (I, 4).

3) c. 13 X de poenit. et remiss. (V, 23).

4) c. 45 C. 23 q. 4. 5j c. 1 dist. 8.

6) c. 8 dist. 10.

7) c. 10 dist. 96.

8) c. 11 ib.

9) c. 10 und 11 X de foro comp. (II, 2).

10) c. 7 X qui fili sint legit (IV, 17).

72 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

duobus, §. denique l) Von diesen auctoritates alique asserunt a solo Deo fuisse imperium ordinatum, quod verissimum esse concedo, sed ex hoc non sequitur : ergo summo pontifici non subicitur imperator... {fol. 149v). Die andern Stellen sprechen /jwrvo/zcferdistinctioetimpermixtiopotestatum.

{fol. 150 ff). Weitere Argumente aus der Bibel.

{fol. 152v): Ex predictis igitur patet in secundo articulo assercionis predicte temerarie esse dictum, ad papam nichil de imperio vel de tempo- ralibus pertinere, cum saltem temporalia omnia, ut ordinantur ad finem, principaliter ad summum pontificem, non ad aliquem secularem principem debeant pertinere.

Tertius predicte pronunciacionis articulus breviter continet a) in summa, quod predictus Bavarus se imperatorem asserens propter duo predicta, que dicit heretica, et propter alia multa innormia, que blasfe- mando imponit beatitudini vestre, dicit se ius habere eminenciam vestram ab officio pontificatus deponi, et ideo sanctitatem vestram sententiando propter predicta deponit cum consensu, ut asserit, cleri et populi Romani et suorum principum et aliorum prelatorum tarn Alamannorum quam Ytalicorum et aliorum fidelium plurimorum. Circa quem articulum quia manifeste procedit ex suppositione falsorum, scilicet quod sanctissimus papa Iohannes in heresim dampnatam inciderit, et quod ipse Bavarus verus imperator existat, que ex predictis constat {fol. 153) esse falsissima, ea tarnen que falsissima constat esse, vera ex ypothesi supponendo ac si verissima forent, intendo ostendere, quod eciam hiis suppositis sicut veris ipse deponendi summum pontificem ius non habet. Der Kaiser hat nicht principaliter de causa fidei cognoscere, also auch nicht dabei zu iudicare, das ist Sache des concilium. Der Kaiser der nur humanis presidet, kann nicht de divinis iudicare {fol. 153 v). Auch wenn Iohann notorisch Hä- retiker wäre, a concilio erat sententia expectanda... Nee eciam potest ad hoc iudicium petencium clericorum valere consensus, licet infra decla- rabitur talem non fuerit habitus, cum ipse non auetoritate clericorum sibi commissa, sed presumpeione dampnabili, pretextu imperialis auetoritatis, predietam sententiam duxerit proferendam. Secundo: etsi quis b) ex per- sonis ecclesiasticis et maxime papa sit hereticus manifestus, tarnen ante- quam appareat eius incorrigibilitas, quia corrigibilis existens a cetu sum- morum clericorum non deponitur, 21. dist. c. nunc autem... 96. dist. c. si imperator... wird er nicht abgeurteilt; dem Kaiser bleibt nur die Aus- führung des Urteils des geistlichen Gerichts.

(fol. 154). Tertio principaliter arguo ad propositum principale: impe- rator papam principaliter creare non potest, ergo nee potest simili modo

a) ms. continens et.

b) ms. et si ei as ex personis. I) c. 7 X de app. (II, 28) § 1.

IV. ANDREAS DE PERUSIO. 73

deponere, maxime cum spiritualia constituantur facilius, quam destruan- tur... Quarto : Si imperator principaliter potest papam propter heresim iudi:are, ergo et quemlibet aüum de heresi congrue iudicabit, quod esse absurdum nullus sane mentis ignorat... Nee obstat, si dicatur, quod papam, nullus cui iudex preponitur ecclesiasticus, imperator rationabiliter iudicat; sed non sie privatum quemlibet, qui multis ecclesiasticis iudieibus est subiectus. Nam sicut privato cuilibet aliquis preponitur ecclesiasticus iudex, ita etiam heretico cuilibet {fol. 154v) preponatur...

(fol. 154») . . . Sexto supradieta Marcialis imperatoris declarantur exem- plo, qui existens in concilio clericorum nichil de hiis que sunt fidei diffinire voluit, sed solum confirmare voluit quod concilium diffinisset... Ebenso derselbe Kaiser auf dem Konzil zu Chalcedon.

{fol. 155\ Septimo: Beispiel des Kaisers V 'alentinian und der Päpste Sixtus und Marcellin nach 21. dist. 2. nunc au'en1) {fol. 155)... Octavo: Theoderich und Symmachus, nach 17. dist. § Hinc etiam.2)...; Theodosius, 96. di. § satis evidenter*)... Hec et hiis similia declarant processum Ba- vari, eciam hiis que sanetitati vestre imponit mendaciter suppositis tamquam veris, nulluni et temerarium extitisse, cum a non iudice lata sententia nullius robur obtineat firmitatis, Sed ut rhagis eluceat istius articuli veritas que in temerario edicto arguuntur contra predieta, produ- cantur in medium faciliter dissolvenda.

(fol. 155"). Es folge aus dem Edikt, quod cum ad imperatorem per- tineat defensio fidei et ecclesiastice diseipline, ne pax ecclesie vel eiusdem diseiplina solvatur, ad eum pertinebit iudicare de summo pon- tifice, maxime in defectum prelatorum ecclesie, quos hoc non posse facere asserit propter metum, qui cadere debeat in constantes. Dafür drei Beweise: 23. q. 5. prineipes*); 11. q. 3. imperatores 5); 96. dist. sicut ubi*); viertens auch: quia negocium fidei causa sit commune, videtur ad imperatorem, non solum ad viros ecclesiasticos pertinere, propter quam causam eciam imperatores leguntur sinodalibus interesse conventibus...

(fol. 156). Aber aliud est defendere ecclesiam, aliud de causa defen- sionis cognoscere et defensionem indicere. Erst müssen die geistlichen Gewalten alle Mittel anwenden, ehe die weltliche eingreifen darf. Nur: quod non valeant sacerdotes efficere per sermonem doctrine, potestates hoc imperent per diseipline terrorem. Et hoc est, quod comuniter dicitur,

1) c. 7. dist. 21.

2) c. 6, pars 2 Gratianus dist. 17.

3) c. 7. dist. 96.

4) c. 20. C. 23. q. 5.

5) c. 98. C. 11. q. 3.

6) c. 15. dist. 96.

74 IV. ANDREAS DE PERUSIO.

in defectum clericorum ecclesiasticorum iudicem a) secularem intra ecclesiam accipere potestatem...

i/o/. 156v). Si seculari statim cognicio deberetur, aperiretur via frau- dibus laicorum clericis infestorum, ut viris ecclesiasticis enormia impo- nerent crimina etc. Ex quibus evidenter colligitur non obstante c. principes, processum Bavari contra beatitudinem vestram ab ecclesia et ecclesia- sticis iudicibus hiis modis competentibus non precisum, nulluni penitus extitisse.

(fol. 157k In causa fidei darf der Kaiser nicht richten, obwohl sie eine causa comunis, sondern solum — synodalibus conventibus interesse.

Secundo principaliter predictus Bavarus in sui excusacionem erroris Ottonis b) primi allegat exemplum. Nam Ottonem predictum dicit cum clero et populo Romano Iohannem XII. deposuisse a papatu et cum pre- fato clero et populo de alio providisse. Aber er beweist nicht, dass Otto das bene et iuste fecisse. Das Ereignis wird im Speculwn Historiale c. 218, parte 2a, anno 26 erzählt. Danach war es nicht der Kaiser, sondern Ytalicorum concilium clericorum, das dm Papst absetzte (fol. 157v)...

Tertio predictus Bavarus suum factum ex eo palliat quia sie pro- nunciacioni cleri et populi accessit assensus et suorum prineipum et ecclesie prelatorum, tarn Ytalicorum, quam Alamannorum, quia fidelium plurimorum; ex quibus forte credit sie prounnciacioni assensum accej- sisse concilii.

Aber et si vim talis assensus haberet concilii, tarnen ipse Bavarus eciam imperator existens sententiam deposicionis contra papam princi- paliter ferre non potest... {fol. 158) nee assensus predictorum istam posset confirmare sententiam, — weil causa adulacionis, non sanetionis legitime presumitur accessisse. Auch wenn der assensus der sententia voranging, wie der Bavarus in dem Edikt behauptet; ait enim in predicto edicto: sententia in qua lata de comuni consensu, consilio et requisicione etc ')., so ändert das nichts, der Vorwurf der adulaüo bleibt, (fol. 158v) auch die supplicatio populi el cleri Romani ermächtigt den Kaiser nicht. Anders ist es nur bei statutis editis in defensionem ecclesie i/o/. 159)... 2a causa tollens tercium Bavari argumentum, quia concesso tamquam pro vero c), quod imperator de consensu concilii possit deponere sententialiter sicut iudex et prineeps summum pontificem, tarnen ex processu predicti Bavari patet, Bavarum in sua sententia sacri concilii non habuisse consensu m. Nam synodus que papam potest deponere {fol. 159v) nulli est dubium, quod esse debeat generalis, cum cause maiores non possint in particularibus

a.) ms. iudicium iudicem.

b) ms. Octonis, so stets.

c) Später in die Lücke eingeschoben. \) Vgl. Baluze, Vitae paparum II 520.

iv. Andreas de perusio. 75

conciliis diffiniri, 18. di. § l J). Causa autem pape de maioribus causis existit, 17. di. § hinc etiam, ubi 2). In tanto negocio constat autem clerum et populum Romanum cum aliis prelatis, quos generaliter nominat, vim huiusmodi concilii non habere. Tum quia principalis clerus Romanus idest cardinalium collegium, nam cardinales inter Romanos clericos nume- rantur, 23. di. In nomine domini 3), congregacioni Bavari non interfuit nee ad hoc in sepe fato edicto dicitur fuisse vocatum; item eciam de epi- scopis maxime propinquis Ytalie maioris auetoritatis, quos interfuisse et ad congregacionem predietarn evocatos fuisse non constat; et ideo. quod omnes tangit, quia ab omnibus approbatum non extitit, constat viribus caruisse iuxta canonicas sanetiones. Ex hiis igitur probabiliter patet, quantum ad hunc tercium spectat articulum, pronunciacionem predicti Bavari, eciam falsis suppositis tamquam veris, temerariam, presump- tuosam et invalidam penitus extitisse.

Suscipiat igitur vestre beatitudinis celsitudo, que minori discussa solercia sinceriori affectione ac vestre sanetitatis et sedis apostolice zelo ego minimus vobis transmittere attemptavi. Nam in predictis nichil perti- naciter asserens vestre sublimis beatitudinis, ad quam pertinet que sunt veritatis et fidei stabilire, cupio subire iudicium. Vestram beatitudinem omnipotens per diuturna et feliciter conservet secula ad honorem et gloriam sacrosanete almeque matris ecclesie, Christi saneti glorioso san- guine nitidius expiate. Amen. Expliciat.

1) Gratianus, pars 1, dist. 18.

2) c. 6, dist. 17, 2a pars Gratianus.

3) c. 1, § 2, dist. 23.

76

V. Franciscus ToM, Contra Bavarum.

Aus: Ottobon. 2795 fol. 160-186.

{fol. 160). Tractatus Magistri Francisci Toti de Perusio ordinis Minorum contra Bavarum etc.

Quis est iste involvens sententias sernunibus imperitis, lob. 381). Si sententia debeat esse ydonea, requiritur necessario, ut ex parte persone sentenciantis sit auctoritas, cause stimulantis sit veritas, sentencie obli- gantis sit equitas; iuxta illud Deuteron. XVII '): Si difficile et ambiguum apud te iadicium esse perspexeris, queres ab eis, qui iudicabunt tibi iudkii veritatem, ecce veritas cause stimulantis, et facies quecumque dixerint tibi qui presunt, ecce auctoritas persone sententiantis, et seque- ris sententiam eorum nee ai dextram nee ad sinistram, ecce equitas sententie obligantis. Hiis enim tribus defficientibus erit sententia nulla, falsa et iniqua. Nulla quidem, quia sententia a non suo iudice lata, qualis est carens auetoritate, non tenet, u-t dicitur extra de iudieiis, at sis), et nil obtinet firmitatis, ut dicitur 2. q. 1. in primis4). Falsa quidem quia super causa falsa et veritate vacua fundata. Iniqua vero quia condempna- tiva non peccatoris et delinquentis. Unde Exo. XXIII. dicitur5): Nee in iu- dicio plurimorum, scilicet auetoritate carentium, quod ad primum, acquie- sces sentencie, quo ad tercium, ut a vero devies, quo ad 2m. In verbo autem proposito ad sententiam huius Bavari heretici et scismatici relato tribus predictis opposita describuntur. Describitur enim ex parte persone sententiantis deffectus auetoritatis {fol. 160°) et preeminencie; cause stimulantis deffectus veritatis; sentencie obligantis deffectus equitatis et iusticie. (Defectum)a) auetoritatis et preeminentis persone sentenciantis probat actus interrogandi, cum dicitur: quis est iste ; deffectum veritatis et existencie cause stimulantis probat genus proferendi, cum dicitur: ser- monibus imperitis; deffectum equitatis et iusticie sententie obligantis probat modus sentenciandi, cum dicitur: involvens sententias. Dico primo, quod in verbo proposito describitur ex parte persone sententiantis defectus auetoritatis et preeminencie, quod probat actus interrogandi, cum dicitur: quis est iste. Interrogamus enim de eo, quod neseimus. Nescire autem dicitur, cuius fit hoc verbum ad Helym arrogantem et reprobatum, ut dicit ibi glossa. Et ideo huic Bavaro tamquam scismatico a Deo re- probato verbum istud congrue adaptatur, cui b) sie arroganter presumen-

a) fehlt im ms.

b) ms. cuic.

1) lob. 38, 2.

2) Deut. 17, 8 fl.

3; c. 4 X* de iudieiis (II, 1).

4) c. 7 C. 2. q. 1.

5) Exc-d. 23, 2.

V. FRANCISCUS TOTI. 77

ü a) iudicare non suum, sed solius Dei servum et velit nolit prelatum suum, merito dicitur b) illud Rom. 14 J): Tu quis es, qui iudicas alienum servum? etc. Sed contra hec dicuntur duo. Primum quod papa non est dominus imperatoris, sed sunt duo domini distincti respectu populi christiani, papa (fol. 161) quidem in spiritualibus et imperator in tempo- ralibus, secundum quod ubi papa deprehenditur a fide devius, potest ab imperatore iudicari. Quantum ad primum dicit iste Bavarus in ista non dicenda sententia sive fabula sua, quod dicit papa se esse veritatis evangelice ac Dei ordinationis publicum subversorem evidentissime de- claravit u. s. w. bis (fol. 161 «••): mittit falcem suam in messem alienam1). Pro ista questione addo quinque: 1) 96. di 3) imperator habet Privilegium sue protestatio que administrandis publicis legibus divinitus est consecutus, mit der Glosse:... nam imperium a solo Deo est... 2) di. 63. Adrianus papa 4), cum universa synodo tradidit Karolo imperatori ius et potestatem eligendi summum c) pontificem et ordinandi apostolicam sedem, et hoc idem cap. sequenti concedit Leo papa Ottoni primo regi theolonicorum et eius successoribus ... Dann die Glosse: fateamur ergo imperatorem dominum mundi... 3) di. 10. quoniamb); Christus trennte die officia der beiden Gewalten. Ebenso dist. 96. cum ad verum G): 4) . . extra de ap- pellat. c. si duobus nach Alexander JII1). Keine universale weltliche furisdiktion des Papstes. Ebenso : extra, qui fili sint legit. c. causam 8). 5) quia ecclesia tributa solvit imperatori — nach XI. q. 1. si tributum 9) u. c. magnum . . . lü) et extra. 1. di. 2. et c. sequenti11) premittitur rubrica, quod episcopus de secularibus negotiis cognoscere non debet. Et ex istis forte dicit Bavarus decretistas sue consentire opinioni.

Quia tarnen opinionem reputo falsam et rationi ac sacre scripture iurique canonico contrariam, ydeo arguo contra ipsam . . 1) princeps apud quem residet potestas in congregatione, tenet locum capitis in corpore, quia sicut caput corporis naturalis influit (fol. 162v) in membra et preest eis . . Ein Körper mit zwei Köpfen ist monstruosum; das eine Haupt ist

a) presumente korr. bi ms. dici. C) ms. summi.

1) Rom. 14, 4. •

2) Baluze, Vitae paparum II 516.

3) c. 11 dist. 96. 4i c. 22 dist. 63.

5) c. 8 dist. 10.

6) c. 6. dist. 96.

7) c. 7. X de appellat. (11,28).

8) c. 7. X qui filii sint legit. (IV,17).

9) c. 27. C. 11. q. 1. 10; c. 28. ib.

11) c. 29. ib. Das vorausgehende Zitat ist unklar.

78 V. FRANCISCUS TOTI.

der Papst, nicht der Kaiser, weil der influxus auf das Ganze nicht von den Temporalien ausgehen darf ... 2) Gott ordnet sein Reich ad uni- tatem, non divisionem : also ein Haupt . . . Der Einwand: dieses Haupt sei Christus, Kaiser und Papst seien nur vicarii partiales Christi, wie etwa die Vikare eines Bischofs in foro conscientie und in foro contentioso, ist hinfällig : denn Christus steht nicht mehr in sichtbarem Verkehr mit der ecclesia militans. Dzshalb setzte er Petras zu seinem Vikar ein (fol. 163' ) und gab ihm vor allen andern Aposteln die Schlüsselgewalt . . (foL 164) . . 3) Solus Christi vicarius habet in ecclesia potestatem. Vor Christas gab es keine wa'iren Kaiszr, nur Gzwaltherrschaft ... (fol. 164 v) 4) Omnis potestas a Deo . . . sed que a Deo sunt, ordinata sunt . . . non autem essent ordinate a), sed potius disparate, si una b) alteri minime subde- retur ... 5) Die potestas temporalis hängt von der potestas spiritualis in ihrem esse ab, wie ab totali causa, ist ihr also Untertan, (fol. 165) 6) Sicut videmus in maiori et minori mundo naturali, sicut et in mundo mistico id est in congregacione hominun et maxime fidalium debemus arguere esse. 7) Philosophus probat quod materia est propter formam , etc. . .

{fol. 165v) 8) na:h c. Per vener abilem lj: dispensare in spiritualibus comuniter intelligitur in temporalibus dispensandum. (fol. 166) 9) Christus besass als Mensch alle Gewalt im Himmel und auf Erden. 10) Christus ist nach Hzbr. 6,23 secundum ordinem Melchisedek factus pontifex in etenium. Bestätigung Apoc. 19,16, quod Christus habet in vestimento . . . et in femore suo scriptum rex regum et dominus dominantium. (fol. 166v) Deshalb wird Joh. 1,42 Petrus cephas genannt . . . quod in greco sonat caput eo quod in capite sit constitutus apostolorum, ut dicit Papias . . .

12) sie apud illum residet regalis c) sive imperialis dignitatis plenitudo cui de iure competit transferre imperium, quod est uni aufferre et alteri conferre, ius et potestatem eligendi imperatorem d) tribuere, electum exami- nare, inungere, consecrare et coronare et per consequens approbare et reprobare. Sed hec omnia de iure competunt pape, ut dicitur de elect. vener abilem1). 13) Apud illum residet imperialis dignitatis pulchritudo qui de iure potest reges absolvere directe et indirecte. Non enim plus potest imperator apud quem secundum adversarios residet, sed papa de iure hoc potest..., auch indirekt durch Exkommunikation (fol. 167) und Losspre- chung der Untertanen vom Gehorsam, 15. q. 6. nos 3) . . 14) Der besitzt die plenitudo potestatis. ad cuius iudicium refferri debet omnis arduum, dif-

a) ms. ordinata. bj ms. uni.

c) ms. regualis.

d) »is. imparatorem, so stets.

\) c. 13. X qui filii sint legit. (IV, 17).

2) c. 34. X de elect. (1,6).

3) c. 4. C. 15. q. 6.

V. FRANCISCUS TOTI. 79

ficile vel ambiguum. ... 15) . . . Ille simpliciter prelatus omnium et monarcha ex a) cuius iudicio pendent omnes vel qui pro omnibus est redditurus in divino examine racionem .... 16) Der ist der Grössere, der einen anderen wenigstens in spiritualibus iudicare potest und von ihm nicht gerichtet werden kann. (fol. 167^) 17) Zweilichtertheorie nach extr. de maio. et obe. solite v), zittert Hugo de sacr. IL 2, parte 2. c. 4°. . . dist. 27. omnis2) (fol. 168), di. 96. duo und si Imperator*) . . Dico igitur quod apud papam residet utriusque potestatis et iurisdictionis plenitudo; sed potestatem secularem b) concedit imperatori, mediante ipso eam exercet, sibi ipsi eam non aufferendo, sed ipsam integre ac eius exequutionem in certis casibus reservando. Quorum primus est quando princeps aliquid ex devocione concedit ecclesie non solum fructum ville, sed iurisdictionem sicut habet ecclesia patrimonio. 2US est, quando occurreret aliquid difficile vel ambiguum ; et de istis duobus habetur extr. qui fi. sunt leg. per venerabilem 4). 3L1S est racione delicti, ut si princeps secularis sit hereticus vel peccator publicus c) seu de quolibet mortali peccato graviter inculpatus d), et de hoc habetur extr. de iud. novit ille 5). 4usest cum iudex secularis sit negligens vel iniustus et hoc vacante imperio, scilicet e) in terris imperii, in aliis vero regnis et terris indistincte tali necligencia seu iniusticia regis vel principisevidenti seu notoria existente, ut patet in c. grandi, de suple. neg ligent. prelatorum li. VIto G), et hoc habetur extr. de foro comp, licet1). Et ex hoc clare patet sicut a posteriori, quod papa habet iurisdictionem temporalem, quia alius eius exequucionem in predictis casibus non haberet, nisi ei conce- deret imperator. Hoc eciam patet per illud Luc. ult. Ecce duo gladii hie 8).

(fol. 1681'). Es folgt die Erwiderung auf die Argumente des Bayern. Primo de numismate. Die bekannte Stelle bedeutet vielmehr, dass alles Gott gehört, auch der Caesar und sein imperium . . que sunt Cesaris sunt eciam Dei . .

(fol. 169). Der comes ist subditus regi, aber subditi comitis aliquid

a) ms. et.

b) ms. : regularitatem.

c) ras. pecator, pecatum; peccator publicus von andrer Hand nachge- tragen.

d) am Rande: de bis inculpatus.

e) sc. in terris bis libro VI. am Rande.

1) c. 6. X de maio. et obed. (1,33).

2) c. 7. dist 63 ?

3) c. 10. und 11. dist. 96.

4) c. 13. X. qui filii sint legit (IV, 17).

5) c. 13. X. de iudic. (11,1).

6) c. 2. de suppl. neglig. prelat. in VIto (1,8).

7) c. 10. X. de foro comp. (11,2).

8) Luc. 22, 38.

80 V. FRANCISCUS TOTI.

(Jol. 169v) debent regi et aliquid comiti ... Ex hoc tarnen non potest argui, quod dominium comitis non sit regis. l) In den Worten des Edikts, dass einerseits Christus Herr alles Geistlichen und Weltlichen sei, an- dererseits die weltliche Herrschaft abgelehnt habe, liegt ein offenbarer Widerspruch . . *) Falsch ist die Behauptung, dass Christus allein bei Je Gewalten zukommen, weil er zugleich Gott und Mensch war . . Dico igitur, quod hec duplex potestas data fuit Christo ut homini, sicut probatum fuit supra.

Ad 3) de decretistis dico, quod falsum est eos esse opinionis sue, ut patet ex dictis . . Preterea falsum est, quod solus imperator recipiat potestatem in temporalibus a Deo et ipsa electione, cum quia papa recipit utramque ut dictum est eo ipso, quod electus est in papam, tum quia ipse non recipit hoc a Deo et ipsa electione, nisi superveniat confirmacio pape. Cum enim electio imperatoris et electus debeant de iure per papam examinari et possint per ipsum approbari et reprobari, ambo simul vel alter a) et per approbacionem infirmetur, ut hec omnia patent extra de elect. venerabilem (fol. 170), sequitur electum imperatorem con- firmacione fienda per hominem indigere, cuius oppositum ipse dicit. Et ex hoc patet, quod papa intromittendo se de electione huius Bavari et post eius iustam reprobationem et sententias iuste contra eum latas, ut patebit infra, tarn excommunicacionis quam aliarum penarum ecclesiasticarum prohibendo, ne fideles christiani sibi obediant, non est mittere falcem in messem alienam, sed in propriam . . . Einwürfe werden beseitigt. Den früheren Kaisern waren besondere Rechte eingeräumt propter magnam ecclesie persecutionem. Das hat jetzt aufgehört, und die Kaiser verloren jene Rechte per abusum. Kaiser Ludwig verzichtete auf das Wahlpri- vileg, {fol. 170 v) di. I. 63. Quia sancta und Ego Ludovicus3). (fol. 171). Die Glosse dicens: fateamur ergo imperatorem dominum mundi concedo in gradu suo, ut superiusest expressum. Si autem propter iura predicta tunc irnperatori concessa intelligat imperatorem esse prin- cipalem monarcham, dico quod falsum fatetur, cum non b) teneant ista iura.

3) über die distinctio potestatum. Die weltliche Gewalt wird auf die geistliche als ihre Ursache zurückgeführt ... 4) Appellation an den Papst ist nur in certis casibus erlaubt, ne (papa) secularibus negociis implicetur ... 5) ecclesia de propriis, puta de decimis, primiciis et huiusmodi nullum tributum dare debet, quia talia debent esse libera, ut habetur 23. q. 8.

a) ms. korv. aus alterum.

b) ms, nunc.

1) c. 13. X. iudic. (11,1).

2) c. 2. de suppl. neglig. prelat. in VIto (1,8).

3) c. 28 und 30 dist. 63.

V. FRANCISCUS TOTI. 81

tribütum x). De prediis autem tributariis cum onere suo ad ecclesiam devolutis non debet ecclesia negare tribütum excepto loco, ubi ecclesia est fundata, quod autem ecclesia constituit antiquitus de bonis sive (fol. 171 v) exterioribus imperatori esse solvendum, non pro subiectione hoc fecit, sed pro stipendio, quia debebat eam tueri et defendere, ut dicitur 23. q. 8 tribütum. . . Ad illud Petri respondit Innocentius III. extra de maio. et obed. sollte2), ostendens quod nullo modo Petrus per ista verba voluit sacer- dotibus sibi subiectis iugum subiectionis imponere respectu alterius, nisi Dei et sui, alias, cum dicat: omni humane creature, sequeretur quod cui- cumque homini quantumcumque vili deberent esse subiecti. Ex dictis igitur clare patet, quod papa est simpliciter universalis monarcha totius populi christiani et de iure totius mundi, ita quod velit nolit quicumque imperator pape de iure subicitur ut prelato.

2° dicitur, quomodo imperator deberet papam iudicare, si papa repe- riatur a fide devius, quod iste Bavarus non ex alio probat, nisi exemplo Ottonis, primi regis Theotonicorum etc. . . zitiert dist. 40 si papa 3) . . . (fol. 172). Dagegen das Beispiel des Papstes Marcellin in dist. 21. nunc4) etc. (fol. 172 v) Das Beispiel Ottos d. Gr. passt nicht. Si tarnen queritur ad quem pertineret iudicare papam, si quod absit deprehenderetur a fide devius a), dico quod ad sacrum collegium cardinalium cum universali concilio ad hoc vocato pereosdem dominos cardinales pertineret cognoscere, cum eiusdem pape electio pertineat ad eosdem et sint in ecclesia primi post papam eiusque fratres, et cognito quod a fide deviaverit et velit corrigi et ad istam fidei normam reduci, non potest iudicando deponi. Et sie intelligo, quod dicitur 9. q. 3. Nemo 5), ubi dicitur, quod primam sedem nemo iudicabit, neque enim ab augusto nee a clero nee a regibus nee a populo iudex iudicabitur, et 24. q. 3. Dixit apostolus 6) dicitur, quod per sen- tentiam suam, quamvis falsam . . . Si autem nollet corrigi, sed pertina- citer defendere sententiam et erroneam, credo, quod potest ab eis iudi- cialiter deponi vel directe contra ipsum sentenciam proferendo vel saltem indirecte alium eligendo, cum ipso iure incorrigibilis sit privatus ; et sie intelligo illud c. si papa. Nullo autem modo pertineret ad impe- ratorem, quia extra de iudieiis decernimus1) et in pluribus aliis capitulis mandat ecclesia, ut laici ecclesiastica traetare negocia non presumant. Hie autem scismaticus et presumptuosus ecclesie mandata contempnens non est

a) ms. nur ad fide.

1) c. 22. C. 23. q. 8.

2) c. 6. X. de maior. et obed. (1,33).

3) c. 6. dist. 40.

4) c. 7. dist. 21.

5) c. 13. C. 9. q. 3.

6) c. 29. C. 24. q. 3.

7) c. 2. X. de iud. (11,1).

Scholz, Texte. 6

82 V. FRANCISCUS TOTI.

veritus os suum ponere in Christum Dei et omni auctoritate privatus contra eum sententiam plenam mendacii promulgare, et in exequucionem sue presumpcionis velut (fol. 173) H) cecuset errans, presumpcionem ad- dens presumpcioni, videntes et sapientes, puta sacrum collegium cardina- lium, patriarchas, archiepiscopos, episcopos ac totam clericorum comuni- tatem, presumit notabili calumpnia et infamia diffamare dicens, quod timore ducti non fecerunt nee sunt ausi ad ipsius correctionem, quasi apud eum solum et non apud eos remanserit zelus b) f idei. Cum nullus timor prelatum negligentem defendere fidei veritatem, dum impugnatur, valeat excusare ; et quod est gravius, cum decretales eiusdem sanetissimi pape Iohannis sint de consilio dominorum cardinalium edite ac eciam promulgate, si heresim continerent, ut asserit iste stultus, iidem domini cardinales non possent ab heresi excusari, propter quod quasi stupendo dicere possunt veri fideles de istius presumptione illud Ecclesiastici 37 *) : O presumpeio nequissima, unde creata es ? et responderi potest : quod ab illo qui dixit in corde suo Ysa. 14 2): in celum ascendam^ super astra cell exaltabo solium meum, cuius iste per imitacionem se filium protestatur, solium iudicii sui exaltare presumens in summum pontificem velut in celum, omnia sua iurisdictione continens, et in dominos cardinales velut in astra et luminaria huius celi. Sed domino concedente implebitur in eo quod se- quitur G) : verum tarnen ad infernum detraheris in profundum laci sc'üicet presentis et futuri, nisi a tarn horrido finaliter resipiscat.

Arroganter eciam et presumptuose gerit se pro imperatore, cum tarnen non sit iura imperii assequutus. Nam ut patet extra de electione venerabilem *) et est superius allegatum, ad papam pertinebit imperium transferre idest aufferre et conferre, potestatem eligendi, promovendi imperatorem tribuere, et electum et electionem examinare {fol. 173v ) et per consequens approbare et reprobare, et approbatum inungere, conservare c) et corroborare. Et si electum non solum in discordia, sed eciam in concordia, iudieaverit in- dignum, potest reprobare et omni iure privare, si quod fuisset sibi per electionem huiusmodi acquisitum, ut patet ibi de Conrado et duce in discordia electis et per papam reprobatis. Ut patet ex processibus factis contra eum, publice promulgatis, sequitur quod nullo modo fuerit iura imperii assequutus, ymo eis totaliter est privatus. Sed ad hoc ipse re- spondet dictos Processus iniusta occasione fuisse confictos, scilicet quod

a) im ms. falsch gebunden, fol. 173 steht nach fol. 174.

tn ms. scelus.

c) so ms. für consecrare.

1) Eccli. 37, 3.

2) Jesai. 14, 13.

3) Jes. 14, 15.

4) c. 38. X de elect. (I, 6).

V. FRANCISCUS TOTI. 83

sacrum Romanum a) imperium quo ad temporalium administracionem noluit, sicut nee debuit recognoscere eidem fuisse subiectum. Sed ista responsio confirmat propositum. Nain quero ab eo, quis a Grecis impe- rium tnanstulit in Germanos, et velit nolit oportet eum concedere, quod papa, ut patet ubi supra. Aut igitur potuit de iure aut non. Si sie, cum transferre non sit aliud, quam aufferre et alteri conferre, sequitur quod iste cui confert recognoscere ipsum ab ipso debet, et maxime si conferens talem recognicionem collacioni annectit, sicut est in proposito, ut patet, ubi supra. Si non : igitur imperium non competit de iure Ger- manis et per consequens nee ipse, dato quod nichil aliud impediret, esset imperator nee unquam fuit aliquis de Germanis ; quod est falsum. Igitur necesse est dicere, quod Germani nunc b) habent iura imperii et elec- tionis imperatoris, quia papaconcessit eis, et nisi concessit, non habe- rent, sicut nee (fol.174) habent Gallici vel Yspani. Et quia papa retinuit sibi electionis examinacionem et persone electe et per consequens appro- bacionem et reprobacionem quam voluit necessario requiri ad Romanum imperatorem, ut probatur per experienciam ubi supra, ideo sicut non est imperator non electus ab electoribus per ecclesiam ordinatis, ita nee electus nee approbatus. Hoc eciam patet peromnesc) imperatores cano- nice presidentes, quia omnes petiverunt a papa humiliter confirmari, a quibus iste quia voluit superbiendo deviare, merito ipsorum consorcio non debuit aggregari. Preterea non minus pertinet ad papam transferre imperium, quam concedere ius eligendi imperatorem. Sed electores im- peratoris recognoseunt ius eligendi a papa, ut dicitur ibi ; igitur et a papa debet recognoscere imperium imperator. Preterea probatum est supra multipliciter potestatem temporalium esse subieetam potestati spiritualium cuius oppositum ipse dicit. Ex hoc autem patet falsum esse, quod dicit scilicet dyadema cesareum et seeptrum legitime per Romanum populum cepisse, cum hoc de iure soli pape conveniat, ad quem et electi in im- peratorem et electionis examinacio noscitur pertinere. Quod si aliquando factum fuisset sine auetoritate pape, ad quem pertinet, sine qua fieri legitime non potest, non debet trahi ad consequentiam ex propria volun- tate. Patet eciam ex hoc, quod processus facti contra eum non ex occasione iniusta, sed ex causa iustissima processerunt, cum propria excecatus ambicione voluit absque voluntate domini pape, ymo contra voluntatem eius, sibi iura imperii obtinere et usurpare. Propter quod vere potest de ipso tamquam de temerario (fol. 174v) et pre- sumptuoso dici illud quod dicitur Treno 3 l) : Quis est qui dixit ut fieret

a) ras. folgt concilium ausgestrichen.

b) ras. non.

c) ras. omnis. 1) Thren. 3, 37.

84 V. FRANCISCUS TOTI.

Deo non iubente? hie etiam dicit, ut fiat sibi reverencia vero imperatori debita, dico velit nolit sie, scilicet papa non iubente, ymo iuste contra- dicente, ut patet ex superius declaratis.

31 describitur a) in verbo proposito ex parte cause stimulantis defectus veritatis et existencie, quod probat genus proferendi, quia ser- monibus iinperitis. Hie enim Bavarus magna impericia, sed maiori malicia loquitur in ista sua fabula contra sanetissimum papam dominum Iohannem sibi falsissima imponendo, ut appareat calumpnatio potius, quam loquucio. Videtur autem esse iste Chanaan de quodicitur Osee 12 *), quod in manu eius statera do!osa et calumpniam dilexit. Chanaan interpretatur zelusb) populi, et iste sub mentito populi zelo quia dicit, quod zelo iusticie ac rei publice1) agit contra dominum papam, non ponderans c) statera iusta se ipsum et dominum papam, sed dolosam faciendo de se servo domi- num et de domino papa servum diligit calumpniam eius sibi falsas calumpnias imponendo Nam primo imponit sibi, quod mendaciter se asserit esse papam, quod quante sit falsitatis, solo auditu tremunt aures pie, cum ipse fuerit electus canonice et a tota ecclesia, que numquam a tramite apostolice veritatis et tradicionis errasse probatur, 24. q. 1 a reeta s), sit tamquam papa verus habitus et honoratus velut catholicus et de- votu«. Nam ex plenitudine sue devocionis ad conservandam in cordibus f ide lium memoriam passionis Christi et devocionem excitandam et augendam ad sacramentum nostre redemptionis scilicet corporis Christi pro nobis d) . . . (fol. 175) tenet in terris, adversari conatur adeo, ut in templum Dei id est in sedem Petri ausus fuerit ponere ydolum abhominacionis, scilicet Petrum de Corvaria 4), sui ordinis apostaticum et rebellem, dissencionem et scisma ponens, velut non misticus, sed verus Antichristi filius in ecclesia saneta Dei; consilio utens non fidelium prineipum, sed quorundam Ytalie tyran- norum, regulatus doctrina non doctorum catholicorum, sed Marsilii de Padua et Iohannis de Ianduno hereticorum et quorundam aliorum a suis sacris religionibus apostaticantium; faciens sibi currus et equites de sanguine pauperum quos tyranni complices sui expoliare in sui subsi- dium non desistunt ; bonis eciam ecclesiarum in terris rebellium contra ecclesiam abutendo, quod dicitur Iesus interfici et spiritu oris veri sui vicarii domini pape Iohannis cuius verbo parati sunt veri christiani ad eius anichilacionem fideliter laborare. Nee ex hoc debet dici de papa: vir

aj ms. describuitur.

b) ms. scelus.

c) ms. poterans.

d) im ms. eine Lücke von 2-3 Worten

1) Osee 12, 7.

2) Baluze, Vitae II 519.

3) c. 9 C. 24 q. 1. A) c 9 C. 24 q. 1.

V. FRANCISCUS TOTI. 85

sanguinum, sed potius iste Bavarus, qui cum suis complicibus rebellibus est huius effusionis sanguinis tota causa, ut patet ex dictis. Nee ex hoc debet dici satagere ad sacrum imperium extinguendum, sed pocius de- fendendum, si pro posse impedit, ne ad manus veniat indignorum, de quorum numero est Bavarus iste, qui antequam sit imperii dignitatem adeptus, conatur abuti ea, opponendo se summo pontifici cui de iure debet esse subiectus, et ecclesiam scindendo ad cuius unitatem con^er- vandam verus imperator est ordinatus, tanquam summi pontificis instru- mentum, ut patet ex dictis. Nee ex hoc debet dici extinetionem fidei procurare in multis, (sed) a) ne extingatur salubriter obviare pro eo, quod omnes, qui dyabolo procurante sub tyrannide sua degunt [fol. I76v), recedere ab obediencia sanete matris ecclesie compelluntur, et si cedes christianorum ex hoc in diversis mundi partibus est sequuta, non negli- gencie pape, sed istius ac suorum complicium debet ascribi malicie, qui auxilium, quod papa fidelibus in confiniis infidelium degentibus facere potuisset, converti fecerunt in eorum superbiam non minus necessario reprimendam, quam istorum fidelium impotentiam roborandam. Unde proprie Bavarus iste figuratus est per equum ruffum Apoc. 6 1), cuius malicie sedenti in eo tanquam in equo eo, quod malicia regitur, sicut equus sessore, datum est, ut sumeret idest aufferret pacem de terra et ut invicem se homines interficiant. Denn nach der Glosse ist das rote Pferd der contrarius superiori; das weisse die Kirche, sein Reiter Papst Jo- hann XXII., der hoffentlich bald völlig über den Kaiser und seine Kom- plizen siegen wird. 6° imponit sibi quod sacratissimam gentem Romanam et urbem... sua personali presencia vicariatus sui duracione privavit . . . quamvis pluries per ambassiatores sollempnes a dicto populo invitatus, et quod nequius [fol. 176) immolati devotum et breve crucis officium ordinavit et festum Corporis Christi sollempnizare preeepit inducens fi.'eles ad primum dicendum et ad seeundum devote venerandum munus diligencie apponendo, in cuius dignitatis possessione favente Deo usque hodie perseverat et perseverat usque in finem, latratu canino ipsus et. suorum complicum non obstante2); dass die transgressiones rebellium imperii perveniunt ex certa nequicia huius violenti usurpatoris .... Toti erwidert, dass diejenigen, die dem Befehl des Papstes gehorchen, nicht rebelles imperii sind, unde non solum fideles imperii non debent sibi parere, cum numquam fuerat imperator, sed nee fideles ducatus Bavarie, qui prius obedire ei debebant.

a) Fehlt ms.

1) Cf. Apoc. 6,4. Ludwigs Erlass Baluze, Vitae paparum Aven. II .')1»>.

2) Vgl. Binterim, Die vorzüglichen Denkwürdigkeiten der christlich- kath. Kirche V. 1, 289. Hauck-Herzog Realencykl. 3. A. VI 299. In Ludwigs Erlass steht davon nichts; vgl. auch die verstümmelte Stelle oben fol. I74v.

86 V. FRANCISCUS TOTI.

6) imponit sibi quod est misticus Antichristus, vir sanguinum etc. — Que omnia videntur falsa esse de papa et de Bavaro ipso vera.

{fol. 177). Wirft dem Bayern Schmeichelei gegen die Römer vor.

Non enim cum Romanis id est de Roma oriundis vel Rome habitantibus dicit Petrus1) : vos autem genus a) electum etc., sed secundum glo.omnibus hiis qui ad fidem ex gentibus undecumque natis et ubicumque habitan- tibus veraciter sunt conversi. . . . Sed qualiter hodie sit gens h) sancta Romani id est de Roma oriundi et quantum ad principes, quantum ad secu- lares continuata per longa tempora expoliacio et interfectio peregrinorum et pauperum in Romano districtu probat intelligentibus evidenter. Quomodo autem sit populus acquisicionis et non pocius contradictionis et repro- bationis, clare manifestant collatio veri vicarii Christi facta nuper ab eis huic Bavaro, contradictori vicarii Christi et pessimo inimico, consilium, requisicio, supplicatio et consensus in deposicionem a) horrendam ydoli abhominandi Petri de Corvaria in sede Petri non sine gravi abhomina- cione verorum fidelium presumentis. Unde licet ignorem, utrum per summum pontificem sint facti processus contra Romanos an tantum contra istum scismaticum et eius sequaces, quos bene vidi, si tarnen essent facti, quilibet homo racionabilis iudicet, quanta iniusticia foret ista. {fol. 177v), cum et si aliquando fuerit populus Dei, nunc autem vere non Dei po- pulus possunt dici, et si aliquando miseriam consequuti. nunc autem ex tarn pravis actibus indigni miseria se fecerunt. Et utinam Deo disponente urbs illa sanctissima, sanguine martirum respersa et principum ecclesie ac innumerabilium sanctorum aliorum venerandis reliquiis adornata, cito purgetur et evacuetur hiis, qui causa tanti extiterunt sceleris, et dignis civibus repleatur, ut sie apta reddatur et digna summi pontificis habi- tatione et discursu fidelium ad pedes sue maiestatis veniencium, ydonea et secura. Quod autem Romam nundum venerit, non est nobis causa querenda. Sed debemus presumere quod ex causa racionabili istud fecit. Nee hoc agendo fecit contra Dei prohibicionem, ut iste imponit ex falso, quia cum sit non solum urbis, sed totius orbis pontifex et monarcha, ubicumque est, eiusdem auetoritatis existit, nee verbum Christi ad Petrum refertur ad hunc intellectum, sed ad istum: quia Petrus tamquam verus pastor credens tunc persequutioni facte cedendum et se adhuc ovium utilitati servandum, recedebat de Roma, cui Christus apparens innuit, non esse tunc recedendum, sed potius se martirio exponendum, dicens : Vado Romam Herum crueifigi, scilicet in te qui nomine meo crucis mar- tirium es passurus.

7) Imponit sibi quod heresim publice predicat perfectionem altissime

a) *o ms,

b) )ns. genus. \) 1 Petr. 2, 9.

V. FRANCISCUS TOTI. 87

paupertatis in Christo penitus denegando, ex quo consequeretur Christum non fuisse perfectissimum viatorum . . . fol. 179—184v folgt eine lange Auseinandersetzung über die Armut und die Interpretation der Dekre- talen: Cum inter nonnullos, Quia quorundam und Ad conditorem, die in Einklang mit der Dekretale Nikolaus' III. Exiit gebracht werden ; Unterscheidung zwischen ius theologice und ius iuridice sumptum {fol. 179 v), Nachweis der Notwendigkeit etwas zu besitzen und den Lebensunterhalt sich zu verschaff en. Johann XXII. verstehe das ius com- mittendi, donandi etc. theologice etc. Endlich über den Begriff der per- fectissima paupertas.

(fol. 184 v). Abermalige Invektive gegen Ludwig; jedes Recht auf die kaiserliche Jurisdiktion wird ihm bestritten. Vfr. zitiert das Edikt von d. W.: Sic zelo iusticie ac rei publice auctoritate bis zu (fol. 185) de iure competere monstravimus in premissis x).

In quibus verbis ostenditur sententiarum perfidus nucleator a), cum hanc suam non dicendam sententiam, sed fabulam involvat quasi tot fal- sitatibus quot verbis, falsa non zelus iusticie vel amor reipublice, sed potius fastus horrende superbie ac odium reipublice id est universalis ec- clesie presumere iudicare (fol. I85v), super quo nullam habet auctoritatem, eciam si iuste iura imperii possideret, sicut evidenter superius est osten- sum. Secundo, ut patet ex dictis, non dominus papa b) Iohannes debet dici contradictor evvangelice veritatis quantum ad Christi paupertatem et quantum ad potestatem utramque, scilicet spiritualem et temporalem in uno et eodem supposito reperiri, sondern vielmehr Ludwig d. B. Tertio: die processus des Papstes nennt Ludwig Majestätsverbrechen, vielmehr macht er sich selbst damit eines Majestätsverbrechens schuldig gegen den Papst. Das Beispiel Ottos des Grossen ist frivolum et inane...

Schluss (fol. 186): Et utinam meritis sancte matris ecclesie bonum pro malo reddentis, scisura ista in scisuram penitentie convertatur, quod ipse ac sui sequaces plene contricti sicut a